ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ: ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਅਜਿੱਤ ਢਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕੀ ਨਗਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਵੀ ਗਵਾਹ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਵੇਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੰਧਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਜੰਗੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੀਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ

ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ “ਭੰਗੀਆਂ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰੂਪ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ।

1803 ਵਿੱਚ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ “ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ” ਰੱਖਿਆ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਪਹਿਲਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੀ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਵਜ਼ੀਰ ਹਕੀਮ ਅਜ਼ੀਜ਼ੁਦੀਨ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਸੀ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਤਾ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਈ, ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਜਾਂ ਖਜ਼ਾਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਢਾਲ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ 12 ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬਣਵਾਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਗੇਟ, ਹਾਲ ਗੇਟ, ਲਾਹੌਰੀ ਗੇਟ, ਹਕੀਮਾ ਗੇਟ ਅਤੇ ਖਜ਼ਾਨਾ ਗੇਟ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੇਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿੱਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਜੋਂ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ

ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਮਹਾਰਤ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ, ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੀਵਤ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਤੋਸ਼ਾਖਾਨਾ (ਸ਼ਾਹੀ ਖਜ਼ਾਨਾ)

ਇਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਖਜ਼ਾਨਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ “ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ” ਵੀ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਇਸੇ ਤੋਸ਼ਾਖਾਨੇ ਦੀ ਜ਼ੀਨਤ ਰਿਹਾ। ਅੱਜ, ਇੱਥੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਵੈਪਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ (ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ)

ਇਸ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹਾਥੀ ਦੰਦ (Ivory) ਦੇ ਬਣੇ ਡੈਗਰ (ਖੰਜਰ) ਦੇਖਣਯੋਗ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਪੰਨੇ (Emeralds) ਦਾ ਬਾਰੀਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਹਥਿਆਰ ਸਿਰਫ਼ ਜੰਗ ਦੇ ਸੰਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਕਲਾ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਮੂਨੇ ਵੀ ਸਨ।

ਕੈਮਲ ਗੰਨ (ਊਠ ਤੋਪ)

ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ 8 ਫੁੱਟ ਲੰਬੀ ਕੈਮਲ ਗੰਨ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਤੋਪ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਊਠ ਦੀ ਪਿੱਠ ‘ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਚੁਸਤੀ ਕਾਰਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦਾ “ਰਾਕੇਟ ਲਾਂਚਰ” ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

ਟਰਬਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ (ਪੱਗਾਂ ਦਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ)

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦਸਤਾਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਤਰੀਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਬਹਾਦਰੀ ਦੀਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ: ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ

ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਧੂਰਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਅੱਜ ਵੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹਥਿਆਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ “ਨਲਵਾ” ਜੁੜ ਗਿਆ।

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਲ ਅਤੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ

1839 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। 1846-47 ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਉਹ ਕਾਲਾ ਦੌਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਬੇਟੇ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਦਰਦਨਾਕ ਪਹਿਲੂ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦੇ ਸਾਕੇ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਆਪਣੇ ਦਫ਼ਤਰ ਤੋਂ ਨਿਹੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ‘ਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਤਲੇਆਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਫੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਵੀ ਇਸੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਾਲਾ ਅਧਿਆਏ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ, ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਇਸ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕੇ ਦੀ ਚੁੱਪ ਗਵਾਹ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆ ਹਨ।

ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਅਜੋਕੀ ਸਥਿਤੀ

1947 ਦੀ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਉੱਜੜ ਕੇ ਆਏ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੰਧਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇੱਥੇ ਜਾਣਾ ਮਨ੍ਹਾ ਸੀ।

ਅੰਤ ‘ਚ, 2011 ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਲਗਭਗ 5-6 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਮੁਰੰਮਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 2016 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਆਮ ਜਨਤਾ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅੱਜ, ਇੱਥੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ “ਲਾਈਟ ਐਂਡ ਸਾਊਂਡ ਸ਼ੋਅ” ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਢਾਂਚਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਮਾਣ, ਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਜਿਉਂਦਾ-ਜਾਗਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਰਜ਼ਮੀਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੇੜ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਕਈ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਦਿਖਾਏ। ਅੱਜ, ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਮੀਰ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜ਼ਰੀਆ ਹੈ।