ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਗੁੰਮਨਾਮ ਨਾਇਕ; ਬਟੂਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼

8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1929 ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ‘ਚ ਸੁੱਟੇ ਸਨ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲੇ ਬੰਬ

ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੇ ਨਾਮ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਹਿਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਸੇ ਲਹਿਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਥੰਮ੍ਹ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਜੋੜ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਨੀਂਹਾਂ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਸਨ ਬਟੂਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ‘ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਵਡਮੁੱਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਸਨ।

ਬਟੂਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਨਵੰਬਰ 1910 ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਬਰਦਵਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ‘ਓਏਰੀ ਖੰਡਾ ਘੋਸ਼’ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਗੋਸ਼ਟਾ ਬਿਹਾਰੀ ਦੱਤ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਾਨਪੁਰ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਆ ਗਏ। ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਈ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਜਮਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤੀਆਂ ‘ਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਮਲ ਮਨ ‘ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਾਇਆ।

ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ

ਕਾਨਪੁਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਗੜ੍ਹ ਸੀ। ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ ਜਲਦੀ ਹੀ ਨੇਪਾਲ ਬਾਬੂ ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ‘ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ’ (HSRA) ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਏ। ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਕ੍ਰਾਂਤੀ’ ਨਾਮਕ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਐਡੀਟੋਰੀਅਲ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨ੍ਹਾ, ਸੰਤੋਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਮੁਖਰਜੀ ਅਤੇ ਅਜੈ ਘੋਸ਼ ਵਰਗੇ ਸਿਰੜੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੰਬ ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਅਤੇ ਸਾਂਝਾ ਸਫ਼ਰ

ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਇਹ ਦੋਸਤੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ, ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ, ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ ਵਰਗੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮੂਹ ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਖ਼ਰੀਦੋ-ਫ਼ਰੋਖਤ ਲਈ ਪੈਸੇ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ‘ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ’ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੀਂਦ ਉਡਾ ਦਿੱਤੀ।

ਸਾਲ 1929 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੋ ਕਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨ ‘ਟਰੇਡ ਡਿਸਪਿਊਟ ਬਿੱਲ’ ਅਤੇ ‘ਪਬਲਿਕ ਸੇਫਟੀ ਬਿੱਲ’ ਲਿਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਜੋ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਨ। ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਦਲ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੁੰਗੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਕੰਨ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਧਮਾਕੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। 8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1929 ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਰੋਧ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ’ ਅਤੇ ‘ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਮੁਰਦਾਬਾਦ’ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।

ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ ਨੇ 6 ਮਹੀਨੇ ਲੰਬੀ ਕੀਤੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ

ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੰਬ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਕਤਲ ਕੇਸ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ‘ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ’ ਜੇਲ੍ਹ (ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ) ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਮਾੜੇ ਸਲੂਕ ਵਿਰੁੱਧ ਦੱਤ ਨੇ 6 ਮਹੀਨੇ ਲੰਬੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਝੁਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਖ਼ਰਾਬ ਸਿਹਤ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1938 ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ 1942 ਦੇ ‘ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ’ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।

ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਣਗੌਲਿਆ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ

15 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਅਰਥ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਨਿਕਲੇ। ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਲ ਦਿੱਤੀ, ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੱਸ ਕੰਡਕਟਰ ਅਤੇ ਬਿਸਕੁਟ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਪਾਲਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਨੌਬਤ ਵੀ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੱਤਾ ‘ਤੇ ਬੈਠੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਨਹੀਂ ਲਈ।

ਜਦੋਂ ਬਟੂਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰ (ਕੈਂਸਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ) ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਸਰਕਾਰ ਜਾਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਏਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਤਾ ਵਿਦਿਆਵਤੀ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। 20 ਜੁਲਾਈ 1965 ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਇਸ ਫਾਨੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਿਆ।

ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਇੱਛਾ

ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਦੋਸਤ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਕੋਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀਆਂ ਸਮਾਧੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ ਵਰਗੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਖੂਨ ਅਤੇ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੈ।

ਬਟੂਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਨਿਰਸੁਆਰਥ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸੁੱਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਅੱਜ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੇ ਗੁੰਮਨਾਮ ਨਾਇਕਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੀਏ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਈਏ। ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਸਿਤਾਰੇ ਰਹਿਣਗੇ।