ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖਤਾ, ਇਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਜੀਉਂਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਥਾਂ ਹੈ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾਂ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸਿਰਫ ਇਸ ਦੀ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਮੜੀ ਇਮਾਰਤ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਸਲੀ ਮਹਾਨਤਾ ਉਸ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਇਕਤਾ, ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾਪਣ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਇਸ ਸੁਨੇਹੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਇਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮ, ਜਾਤ, ਰੰਗ, ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਹੱਦ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।
ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ: ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੋਚ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋਇਆ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ, ਜੋ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਰਖਵਾਈ ਗਈ।
ਇਹ ਘਟਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸੁਨੇਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਫੀ ਵੰਡ ਸੀ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਵੰਡਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨੀਂਹ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਇਕੋ ਹਨ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ
ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਆ ਕੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਿਰਫ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਇਹ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਥਾਂ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਵੇ।
ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ: ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਨੇਹਾ
ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਖਾਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਇਹ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਥੇ ਸਵਾਗਤ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚਾ ਜਾਂ ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਰੱਬ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੀ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:
“ਇਥੇ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਘਰ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਹੈ।”
ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਣ ਵਾਲਾ ਸੰਦੇਸ਼
ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਤ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਉੱਚਾ ਜਾਂ ਨੀਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਇਸੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਜਾਤ ਜਾਂ ਪਿਛੋਕੜ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਤੋਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਮੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਰੀਬ, ਰਾਜਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਮ ਇਨਸਾਨ।
ਲੰਗਰ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ: ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਜੀਉਂਦੀ ਮਿਸਾਲ
ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਲੰਗਰ। ਇਥੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮੁਫ਼ਤ ਖਾਣਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਥੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇੱਕੋ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਉੱਚਾ ਹੈ ਨਾ ਕੋਈ ਨੀਵਾਂ। ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਧਨੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਰੀਬ, ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਜਗ੍ਹਾ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਠ ਹੈ।
ਸੇਵਾ
ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸਿਰਫ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਸਗੋਂ ਸੇਵਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਜੁੱਤੇ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਲੰਗਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੇਵਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਥੇ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਹਰ ਸੇਵਾ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ
ਅੱਜ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿਰਫ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਇਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਲੋਕ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਈ ਲੋਕ ਇਥੇ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਯਾਤਰੀ ਇਥੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਖਾਣਾ ਖਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ
ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਵੀ ਦੇਖੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਵੀ ਹੋਏ। ਪਰ ਹਰ ਵਾਰ ਇਹ ਥਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਕੇ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।
ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਅਰਥ
ਅੱਜ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਧਰਮ, ਜਾਤ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਰੰਗ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵੰਡ ਹੈ। ਪਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਂਗ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਨਤੀਜਾ
ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿਰਫ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਅਸਲੀ ਤਾਕਤ ਇਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਥੇ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਲਈਏ, ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਵੱਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿਰਫ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਥਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਹੈ, ਵੰਡਣਾ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅੱਜ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਚਮਕਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Leave a Comment