ਸੂਈ ਦੀ ਨੋਕ ‘ਤੇ ਟਿਕੀ ਵਿਰਾਸਤ: ਜਾਣੋ ਕਿਵੇਂ ਹੱਥੀਂ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ‘ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਾਹੀ ਜੁੱਤੀ’

ਪਟਿਆਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ, ਰਾਜੇ-ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਰਿਵਾਇਤੀ ਕਲਾ ਲਈ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਸਭ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ‘ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਹੱਥੀਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਰਾਜੇ-ਮਹਾਰਾਜੇ ਇਸਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦਾ ‘ਜੁੱਤੀ ਬਾਜ਼ਾਰ’ ਇਸ ਕਲਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਸੈਂਕੜੇ ਕਾਰੀਗਰ ਇਸ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਹੱਥੀਂ ਬਣਾਈ ਕਲਾ: ਕਿਵੇਂ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੁੱਤੀ?

ਪੰਜਾਬੀ ਜੁੱਤੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਾਫ਼ੀ ਮਿਹਨਤ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੁੱਤੀ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਰੀਗਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ‘ਤੇ ਹਾੜੀ ਅਤੇ ਦਬਕੇ ਦਾ ਬਾਰੀਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿਆਰੀ ਦੌਰਾਨ, ਕੈਨਵਸ ਨੂੰ ਕੈਮੀਕਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਚਿਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ‘ਤੇ ਪਾਈਪਿੰਗ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਪਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਤਲੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਥੱਲੇ ਚਮੜੇ ਦਾ ਸੋਲ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੁੱਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੋਲਡ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਸਹੀ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਇੱਕ-ਇੱਕ ਟਾਂਕਾ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨੀ ਜੁੱਤੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਰਾਸਤੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ

ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਜੁੱਤੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦੇ-ਪੜਦਾਦੇ ਰਾਜੇ-ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਚਮੜੇ ਦੀਆਂ ਕਾਠੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਜੁੱਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰੀਗਰ ਪਰਿਵਾਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਆਏ ਸਨ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 35 ਘਰ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੱਧ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਜ, ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਸਦਕਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਆਰਥਿਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ

ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਾਹੀ ਜੁੱਤੀ ਭਾਵੇਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹੱਡ-ਭੰਨਵੀਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਉਹ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਜਿਸਦੇ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਚਾਰ ਮੈਂਬਰ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਰਾਤ ਤੱਕ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ 700-800 ਰੁਪਏ ਦੀ ਕਮਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਮੂਲੀ ਬਚਤ ਨਾਲ ਘਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਬਣਾ ਸਕਣ ਅਤੇ ਇਸ ਪੁਸ਼ਤੈਨੀ ਕੰਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਸਕਣ।

ਮਸ਼ੀਨੀ ਯੁੱਗ ਬਨਾਮ ਹੱਥੀਂ ਕਲਾਕਾਰੀ

ਅੱਜ ਦੇ ਮਸ਼ੀਨੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਹੱਥ ਨਾਲ ਬਣੀ ਜੁੱਤੀ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਸਸਤੀ ਜੁੱਤੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਬਣੀ ਇੱਕ ਜੁੱਤੀ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੋ ਦਿਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਹੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅੱਧੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਜੁੱਤੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਸ਼ੀਨੀ ਜੁੱਤੀਆਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ 500-600 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਹੱਥ ਦੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਵਾਲੀ ਸ਼ੁੱਧ ਚਮੜੇ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਕੀਮਤ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਸਲੀ ਜੁੱਤੀ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਅੱਜ ਵੀ ਹੱਥ ਦੀ ਬਣੀ ਜੁੱਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਫਿਟਿੰਗ, ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ।

ਨਵਾਂ ਰੁਝਾਨ: ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਜੁੱਤੀ ਪਾਉਣ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਇਸ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਰਮ ਅਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਨੂੰ ਮੋਜ਼ਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਧਾਰ ਚਮੜੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਹੁਣ ਗੋਲ ਸ਼ੇਪ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ‘ਯੂ-ਸ਼ੇਪ’ ਅਤੇ ‘ਵੀ-ਸ਼ੇਪ’ ਦੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਵੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਕੰਮ, ਪੈਚ ਵਰਕ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਬਹੁਤ ਟ੍ਰੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬੈਕ ਓਪਨ ਜੁੱਤੀਆਂ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਪਹਿਨਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਹਨ।

ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਮੰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ

ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਸਿਰਫ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜਦੋਂ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਜੁੱਤੀ ਜ਼ਰੂਰ ਖ਼ਰੀਦਦੇ ਹਨ। ਜੁੱਤੀ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਪਾਰਟੀ ਵੇਅਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕੈਜ਼ੂਅਲ ਵੇਅਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਹਿਨੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਫੁਲਕਾਰੀ ਜੁੱਤੀ ਅਤੇ ਲੋਫ਼ਰ ਸਟਾਈਲ ਦੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ।

ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਘਟਦਾ ਰੁਝਾਨ

ਇਸ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਾਰੀਗਰ ਅਤੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਹੀ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਘੱਟ ਕਮਾਈ ਕਾਰਨ, ਨੌਜਵਾਨ ਕਾਰੀਗਰ ਇਸ ਪੁਸ਼ਤੈਨੀ ਕਲਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਹੀ ਹਾਲ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੱਥੀਂ ਜੁੱਤੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਚੁਣਿੰਦਾ ਕਾਰੀਗਰ ਹੀ ਬਚਣਗੇ। ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਦੀ ਅਪੀਲ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਦੀ ਬਣੀ ਚਮੜੇ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਕਲਾ ਖ਼ਤਮ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।

ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਲੋੜ

ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਜੁੱਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਲਾ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾਦੇ, ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਹੁਣ ਅੱਜ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਹੱਥੀਂ ਬਣੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਨੂੰ ਨਾ ਭੁੱਲੀਏ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ‘ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸ਼ਾਨ’ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਸ਼ਾਹੀ ਜੁੱਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਣੀ ਰਹੇ।