ਫੁਲਕਾਰੀ: ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਰੰਗੀਨ ਪਹਿਚਾਣ

ਫੁਲਕਾਰੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਹ ਰਵਾਇਤੀ ਕਲਾ ਹੈ ਜੋ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਵਜੋਂ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਫੁਲਕਾਰੀ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ—‘ਫੁੱਲ’ ਅਤੇ ‘ਕਾਰੀ’—ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਕਾਰੀਗਰੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਅਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ।

ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਕਲਾ ਤੋਂ ਮਸ਼ੀਨੀ ਯੁੱਗ ਤੱਕ

‘ਸਾਡਾ ਪੰਜਾਬ’ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਅਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਫੁਲਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਗ਼ ਦਾਦੀਆਂ-ਨਾਨੀਆਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਅੱਜ ਦੇ ਮਸ਼ੀਨੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕਲਾ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਹੱਥੀਂ ਕੀਤੀ ਫੁਲਕਾਰੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੂਹ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ।

ਵਿਆਹਾਂ ਦੀ ਰਸਮ ਅਤੇ ਸ਼ਗਨਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਫੁਲਕਾਰੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਗਨਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਾਂ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਫੁਲਕਾਰੀ ਭੇਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲਾੜੀ ਦੇ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਚਾਦਰ ਵਾਂਗ ਸਜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਫੁਲਕਾਰੀ ਸਿਰਫ ਕੱਪੜਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ, ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਅਤੇ ਧੀ ਲਈ ਲੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰੀਝਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਕਹਾਣੀ

ਪਿੰਡ ਕਰਮੀਤੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਅਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ਸੇਖੋਂ ਨੇ ਫੁਲਕਾਰੀ ਦੀ ਇਸ ਰਵਾਇਤੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਤਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਹੱਥੀਂ ਕੀਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਜਿਊਂਦੀ ਰਹੇ।

ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸੁਨੇਹਾ

ਅਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ – “ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਬਣੋ।” ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ ਨਾਅਰਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸੋਚ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਫੁਲਕਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਰਵਾਇਤ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀ ਛਾਂ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਬਹੁਤ ਭਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਹੁਣ ‘ਕੈਮਰਿਕ ਕਾਟਨ’ ਵਰਗੇ ਹਲਕੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ‘ਤੇ ਬਾਗ਼ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਕਲਾ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ।

ਮਾਂ ਦੀ ਫੁਲਕਾਰੀ, ਧੀ ਦੀ ਯਾਦ

ਅਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਧੀ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਪੇਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਫੁਲਕਾਰੀ ਕੱਢਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਕੱਪੜਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੀ, ਸਗੋਂ ਮਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ, ਰੀਝਾਂ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਇਹੀ ਫੁਲਕਾਰੀ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਹੈ – ਜੋ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।

ਪੁਰਾਣੇ ਚਾਦਰੇ, ਨਵਾਂ ਰੁਝਾਨ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੋਰਾਂ ਵਾਲੇ ਰਵਾਇਤੀ ਚਾਦਰੇ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਵੀਡੀਓ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਆਰਡਰ ਮਿਲ ਰਹੇ ਹਨ।

ਮੇਲੇ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ

ਅਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤੀ ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੱਥੀਂ ਕੀਤੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਰੁਚੀ ਹੋਰ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ।

ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਸੱਦਾ

ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਦਾਦੀਆਂ-ਨਾਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੀ ਫੁਲਕਾਰੀ, ਝੋਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹੱਥੀਂ ਬਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹਨ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਅਮਾਨਤ ਵੀ।