ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ: ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ, ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਜੀਉਂਦਾ ਇਤਿਹਾਸ

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਰੌਣਕ ਭਰੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਭੀੜ-ਭਾੜ, ਵਪਾਰਕ ਦੁਕਾਨਾਂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜਿਥੇ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਠੰਢਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਥਾਂ ਹੈ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।

ਇਹ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਉਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕਤਾ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਇਆ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਮਕਦੇ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਹੈ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨਵਾਂ ਯੁੱਗ

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਕਵੀ ਜਾਂ ਲੇਖਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਵੀ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਪੇਂਡੂਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸਨੂੰ ਘੱਟ ਦਰਜੇ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਮਾਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉੱਚ ਕੋਟਿ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ।

ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ 1932 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ 1957 ਤੱਕ ਇਥੇ ਹੀ ਰਹੇ। ਇਹ 25 ਸਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਲ ਸਨ। ਇਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਲੇਖ, ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ।

ਇਹ ਘਰ ਸਿਰਫ ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਕੰਧਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਮਕਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਅਮਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਨਮੀਆਂ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਡੈਸਕ, ਪੁਰਾਣਾ ਕਲੰਡਰ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿਜੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਯੁੱਗ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਚਿੱਠੀਆਂ: ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਦਾ ਦਰਪਣ

ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਚਿੱਠੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਲਿਖਾਵਟ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਚਿੱਠੀਆਂ ਪੜ੍ਹੋ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਗੁੱਸਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਜਾਂ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਹਰ ਲਫ਼ਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਿੱਠੀਆਂ ਸਿਰਫ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਝਲਕ ਸਨ।

ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਬੰਧ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਹ ਚਿੱਠੀਆਂ ਸਾਨੂੰ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਨਾਤਾ

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਦਾ ਸਹੀ ਤਰੀਕਾ ਦੱਸਿਆ।

ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਬਦਲਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਧਰਮ ਸਿਰਫ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਹੈ।

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਉਚਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ।

ਅਮੀਰ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ: ਗਿਆਨ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ

ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਮੀਰ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਖੋਜਕਰਤਿਆਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅਨਮੋਲ ਧਰੋਹਰ ਹੈ।

ਇਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸਿਰਫ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਦੇ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਥੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕਤਾ ਇਕੱਠੇ ਚਲਦੇ ਹਨ।

ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਇਥੇ ਆਉਣ, ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਜੁੜਨ।

ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ

ਇਸ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਜੁੜੇ ਹਨ ਜੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਇੱਕ ਰਿਟਾਇਰਡ ਸੰਗੀਤ ਅਧਿਆਪਕਾ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਸਿਖਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਇਹ ਸੇਵਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੋਚ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਥਾਂ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸੰਗੀਤ, ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਰੂਹਾਨੀ ਜੁੜਾਵ

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਉਹ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉਥੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਈਮਲਾਈਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਫੁਲਵਾੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗੁਲਦਸਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਹਰ ਸਵੇਰ ਇਥੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁਲਦਸਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਸਿਰਫ ਫੁੱਲ ਭੇਟ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ।

Punjab & Sind Bank ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ Chief Khalsa Diwan ਅਤੇ Khalsa College ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਨਾਤਾ ਸੀ।

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਸਿਰਫ ਲਿਖਤ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਕ ਉਤਥਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੁਨੀਆ

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਵਿਤਾ, ਨਾਵਲ, ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਿਕਤਾ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਮਤਕਾਰ ਅਤੇ ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਿਰਫ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕਤਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਦਰਪਣ ਹਨ।

ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਹਿਤ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ।

ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨੀਆਂ ਹੀ ਢੁਕਵਾਂ ਹਨ ਜਿੰਨੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸੀ।