ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਪਰ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੇ ਨੇੜੇ: ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਨੇ ਨਵਾਂ ਸਹਾਰਾ ਤੰਤਰ

ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ, ਪਰਵਾਸੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ, ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਅਤੇ ਲਿੰਗਕ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਨੇ ਨਵਾਂ ਰੂਪ

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਰਵਾਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਕਸਰ ਅੰਕੜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਕਿੰਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਪੈਸਾ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿੰਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕੈਨੇਡਾ, ਬ੍ਰਿਟੇਨ, ਅਮਰੀਕਾ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਜਾਂ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਚੁੱਕੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲ ਪਰਵਾਸ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਤੇ ਨਵੀਆਂ ਕੋਠੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਤੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਲੇ ਲੱਗੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ।

ਪਰ ਪਰਵਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਭਾਸ਼ਾ, ਰਵਾਇਤਾਂ, ਉਮੀਦਾਂ, ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਘਰ ਅੰਦਰਲੇ ਤਾਕਤੀ ਸਬੰਧ ਵੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇੱਕ ਔਰਤ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਕੇ ਚੰਗੀ ਨੌਕਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਜਾਂ ਸਹੁਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦੇਖੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵਿਆਹ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ, ਕੰਟਰੋਲ ਜਾਂ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਲਿਸ, ਵਕੀਲ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲਟਰ ਹੋਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਬਣਾਉਣਾ ਹੀ ਚੁਣੌਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਭਾਸ਼ਾ, ਪੈਸੇ, ਬੱਚਿਆਂ, ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਟੇਟਸ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਹਾਰੇ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਹਾਇਤਾ ਨੈੱਟਵਰਕ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਲਾਅ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਿਟੇਨ, ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ, ਪਰਵਾਸੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ, ਲਿੰਗਕ ਬਰਾਬਰੀ, ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਇੱਕੋ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਪੂਰੀ ਸਿੱਖ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਇਸ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਵੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਕਿ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰ ਸਕੇ

ਸਿੱਖ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਦਾ ਆਕਾਰ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਵੇਲਜ਼ ਦੀ 2021 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ 5,25,865 ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਰਜ ਕੀਤਾ। 2011 ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 4,30,020 ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ 22.3 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਾਧਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ 49.9 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸੀ। ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੰਕੜਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਢਾਂਚੇ ਬਾਰੇ ਦਿਲਚਸਪ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਵੇਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 29.9 ਫ਼ੀਸਦੀ ਲੋਕ ਮਲਟੀ-ਫੈਮਿਲੀ ਜਾਂ ਬਹੁ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਸਮੁੱਚੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੁਪਾਤ 11.1 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਅੰਕੜੇ ਨੂੰ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਬਹੁ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਸਿੱਖ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣਾ ਅਜੇ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਇਸ ਪੂਰੇ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਅਹਿਮ ਪੱਖ ਹੈ। 2021 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 36.6 ਫ਼ੀਸਦੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਦੱਸਿਆ, ਜਦਕਿ 62.1 ਫ਼ੀਸਦੀ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ। ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਇਹ ਅੰਤਰ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਕਈ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਆਰਾਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ ਜਾਂ ਪਲੀ-ਵਧੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅਕਸਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਔਰਤ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਉਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਸਮੱਸਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ

ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ Sikh Women’s Aid ਵੱਲੋਂ 2024 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ Gender, Power & Abuse ਰਿਪੋਰਟ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। 675 ਸਿੱਖ ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਖੋਜ ਵਿੱਚ 61.48 ਫ਼ੀਸਦੀ ਉੱਤਰਦਾਤਾਵਾਂ ਨੇ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਹੋਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਦਕਿ 58.13 ਫ਼ੀਸਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਵੀ ਰਸਮੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਦੱਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 60 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਸੱਸ ਅਤੇ ਨਨਾਣ ਵਰਗੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੈਕੰਡਰੀ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਜੋਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸਿੱਖ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਢਾਂਚੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਮਦਦ ਮੰਗਣਾ ਕਿੰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਤੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਆਉਣ, ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਹੋਣ, ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਫੈਲਣ, ਆਰਥਿਕ ਸਹਾਰੇ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਜਾਂ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਥਿਤੀ ’ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਅਸਰ ਦਾ ਵੀ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਕਿ “ਘਰ ਛੱਡ ਦਿਓ” ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਈ ਪਰਵਾਸੀ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਘਰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਇਸ਼, ਪੈਸੇ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਹਾਰੇ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਮਦਦ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਹੈ

ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਾਣੂ ਸੰਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਬਣਾਉਣਾ ਆਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਪਹਿਲੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੀ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। Sikh Women’s Aid ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਹਿਲਾ-ਕੇਂਦਰਿਤ, “by-and-for” ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਟ੍ਰੌਮਾ-ਇਨਫਾਰਮਡ (trauma-informed) ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਫਰਕ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ: ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਮੱਸਿਆ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕੰਟਰੋਲ, ਪਿਤ੍ਰਸੱਤਾਤਮਕ ਉਮੀਦਾਂ, ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਚੁੱਪੀ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਕਿਸੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਹੀ ਲੋਕ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦਰਭ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਣ।

ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਸਹਾਰਾ ਨੈੱਟਵਰਕ

ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੀ Sikh Women’s Association ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। 2002 ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸੀ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਹ ਪਹਿਲ ਓਟਾਹੂਹੂ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ) ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਮਿਲਣੀਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧੀ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ। ਇਸ ਦੀ ਮੁਖੀ ਜਿਤ ਕੌਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਆਕਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।

ਸੰਸਥਾ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ, ਸੰਕਟਕਾਲੀਨ ਸਹਾਇਤਾ, ਵਕਾਲਤ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਿਚੋਲਗੀ (mediation), ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਮਦਦ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਪਰਵਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਵਿਡੰਬਨਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਔਰਤ ਅਜਿਹੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਉਣੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਾਗਜ਼ ’ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਸਹੂਲਤ ਉਸ ਲਈ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੇਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਾਡਲ

ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ Sikh Family Center ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪੀਅਰ ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕੰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਫੋਨ ਕਾਲ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਦਾ ਫੋਨ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥੀ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵਾਪਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਕਾਲ ਜਾਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਵੌਇਸਮੇਲ ਵੀ ਉਸ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਦਦ ਦੇਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਪੀੜਤ ਔਰਤ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਉਹ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਕਿਵੇਂ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਮੁੱਦੇ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੀ ਚਰਚਾ

ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 2021 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ 7,71,790 ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਓਨਟਾਰੀਓ ਵਿੱਚ 3,00,435 ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿੱਚ 2,90,870 ਸਿੱਖ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪਰਵਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ 53.8 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਮੀਗ੍ਰੈਂਟ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਕਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਦਦ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਇਸੇ ਲਈ Sikh Feminist Research Institute (SAFAR) ਵਰਗੀਆਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ, ਲਿੰਗਕ ਬਰਾਬਰੀ, ਇਤਿਹਾਸ, ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲਾਂ ’ਤੇ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਰਾਬਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ “ਚੰਗੀ ਪਤਨੀ”, “ਚੰਗੀ ਨੂੰਹ”, “ਚੰਗੀ ਧੀ” ਜਾਂ “ਚੰਗੀ ਸਿੱਖ ਔਰਤ” ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕੌਣ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਫੈਸਲੇ ਲਈ ਕਿੰਨੀ ਥਾਂ ਹੈ।

ਸੱਸ-ਨੂੰਹ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਧਾਰਨਾ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ

ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸੱਸ ਜਾਂ ਨਨਾਣ ਵਰਗੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੱਲ ਤੁਰੰਤ “ਸੱਸ-ਨੂੰਹ ਦੇ ਝਗੜੇ” ਵੱਲ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮਾਮਲਾ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੈ। ਪਿਤ੍ਰਸੱਤਾਤਮਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਕੋਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵੱਲੋਂ ਸਹੇ ਗਏ ਨਿਯਮ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਕਦੇ “ਚੰਗੀ ਨੂੰਹ” ਬਣਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਨੂੰਹ ਤੋਂ ਵੀ ਉਹੀ ਉਮੀਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਔਰਤ ਜਾਂ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਮੰਨਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਨੂੰ ਬਦਤਮੀਜ਼ੀ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋੜਨ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇੱਜ਼ਤ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰਾਏ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸਵਾਲ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ

ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਲੀ-ਵਧੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਜਮਾਉਣਾ, ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ, ਘਰ ਬਣਾਉਣਾ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰਨਾ ਵੱਡੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ ਸਨ। ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਕੋਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਸਵਾਲ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹਨ।

ਉਹ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਕੀ ਹੈ। ਕੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਫੈਸਲਾ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਕੀ ਧੀ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਕੀ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਉਮੀਦ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਜਾਂ ਨੂੰਹਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਵੀ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਬਕ ਹੈ

ਪੰਜਾਬ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲ ਪੈਸੇ, ਨਿਵੇਸ਼, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਲਿਆ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ—ਕਿ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਜਾਂ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸੁਤੰਤਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਵਾਂ, ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਦਬਾਅ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਦਦ ਲੈਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹਰ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਅੰਦਰ ਰੱਖਣਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਮਦਦ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਦਦ ਦੇਣਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਮਾਜ ਬਣਾਉਣ ਵੱਲ ਕਦਮ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਦੂਰ ਵੱਸਦੀਆਂ ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਾਂਝਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪੱਖ ਜੋੜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ—ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਇਕੱਠ ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਦਦ, ਮਹਿਲਾ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਾਇਦ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਵਾਸ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕਿੰਨੇ ਲੋਕ ਬਾਹਰ ਗਏ। ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਿਆ—ਅਤੇ ਉਸ ਬਦਲਾਅ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਕਿੰਨੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।