ਧੁੱਪ, ਸਲਾਈਆਂ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ: ਕਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ‘ਚ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ ਬੁਣਤੀ ਦੀ ਕਲਾ? 

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਹੱਥੀਂ ਸਵੈਟਰ ਅਤੇ ਜੁਰਾਬਾਂ ਬੁਣਨ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਬੜੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਬੁਣਤੀ ਸਲਾਈਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਧਾਗੇ ਦੇ ਕੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪਰੋ ਕੇ ਊਨੀ ਕੱਪੜੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਹੁਨਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿਆਲ ਦੀ ਰੁੱਤ ਦੌਰਾਨ ਉੱਨ ਦੇ ਸਵੈਟਰ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਕੋਈ ਰਿਵਾਜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਮੀਰ ਲੋਕ ਪਸ਼ਮੀਨਾ ਸ਼ਾਲਾਂ ਜਾਂ ਲੋਈਆਂ (ਬਰੀਕ ਉੱਨ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕ ਮੋਟੇ ਖੱਦਰ ਦੇ ਕੱਪੜੇ, ਰੂੰ-ਭਰੇ ਕੁੜਤੇ ਅਤੇ ਕੰਬਲ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ਮਾਰਦੇ ਸਨ। 

ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਆਏ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬੁਣਤੀ ਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪਸਾਰ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸਕੂਲਾਂ, ਅਨਾਥ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਜੁਰਾਬਾਂ ਬੁਣਨਾ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ “ਜੁਰਾਬ ਬੁਣਨਾ” ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਹੁਨਰ ਘਰ-ਘਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਗਿਆ।

ਰੇਡੀਓ, ਧੁੱਪ ਅਤੇ ਸਲਾਈਆਂ

ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਆਉਂਦਿਆਂ ਬੁਣਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਜਾਂ ਕੋਠੇ ਉੱਤੇ ਨਿੱਘੀ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਮੰਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹਿਫ਼ਲਾਂ ਸਜਦੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰੇਡੀਓ ਉੱਤੇ ਗੀਤ ਵੱਜਦੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਉੱਨ ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਲਾਈਆਂ ਦੀ ਛਣਕਾਰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ। ਇਹ ਇਕੱਠ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ‘ਤ੍ਰਿੰਝਣ’ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਨਮੂਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੇਬਲ ਡਿਜ਼ਾਈਨ (ਗੁੰਦਵੀਂ ਬੁਣਤੀ), ਜਾਲੀਦਾਰ ਪੈਟਰਨ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਰੰਗੀ ਕਾਟਾਂ ਸਿੱਖਦੀਆਂ ਸਨ। ਮਾਵਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੇ ਦਾਜ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਸਵੈਟਰ, ਕੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।  ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੱਥੀਂ ਬੁਣਿਆ ਹਰ ਸਵੈਟਰ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਢੱਕਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੋਹ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਰਸਾਲੇ ਅਤੇ ਰੰਗਦਾਰ ਧਾਗੇ

ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਬੁਣਤੀ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ‘ਦਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ’ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼ਰਤ ਉੱਨ, ਨਵੀਆਂ ਬੁਣਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਸਲਾਈਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਾਗਿਆਂ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਛਪਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ‘ਇੰਡੀਆ ਲੇਡੀਜ਼ ਮੈਗਜ਼ੀਨ’ ਅਤੇ ‘ਗੁੱਡ ਨੀਡਲਵਰਕ ਐਂਡ ਨਿਟਿੰਗ’ ਵਰਗੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਡੀਗਨ ਅਤੇ ਗਲੋਵਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਪੈਟਰਨ ਛਪਦੇ ਸਨ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ, ਇਹ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹਿੰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਔਰਤਾਂ ਪੂਰਾ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਕਾਪੀਆਂ ਉੱਤੇ ਉਤਾਰ ਕੇ ਸਾਂਭ ਲੈਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਫੈਸ਼ਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕੇਂਦਰ ਰਹੇ ਸ਼ਿਮਲਾ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨਾਮੀ ਸਟੋਰਾਂ ਤੋਂ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵਧੀਆ ਕਿਸਮ ਦੀ ਉੱਨ ਮੰਗਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਯੂਰਪੀ ਪੈਟਰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਢਾਲ ਕੇ ਕਲਾ ਦੇ ਬਿਹਤਰੀਨ ਨਮੂਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਲਾਜਵਾਬ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਲੁਧਿਆਣਾ ਬਣਿਆ ਊਨੀ ਰਾਜਧਾਨੀ

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਹੱਥ-ਬੁਣਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਸ਼ੀਨੀ ਬੁਣਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਇਸ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਿਆ। ਸਾਲ 1911 ਤੱਕ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜੁਰਾਬਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ 150 ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਅਤੇ ਵੇਸਟ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅੱਠ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਲ 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬ ਆਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਨੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਹੋਜ਼ਰੀ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਿਵਾਈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਉੱਨ ਦੀ ਕਤਾਈ, ਰੰਗਾਈ ਅਤੇ ਬੁਣਤੀ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਕੁਝ ਹੀ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਇਸ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਨੂੰ ‘ਭਾਰਤ ਦਾ ਮੈਨਚੈਸਟਰ’ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿਵਾਇਆ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਬਣੇ ਊਨੀ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਸਵੈਟਰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਗੋਂ ਰੂਸ, ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਰਗੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਰਯਾਤ ਹੋਣ ਲੱਗੇ।

ਘਰੇਲੂ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ

ਬਦਲਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਿਛਲੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੱਥੀਂ ਬੁਣਨ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਘੱਟਦਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਰੈਡੀਮੇਡ, ਸਸਤੇ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਮਸ਼ੀਨੀ ਸਵੈਟਰ ਆਉਣ ਕਾਰਨ, ਹੱਥੀਂ ਮਹੀਨਿਆਂ-ਬੱਧੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅੱਜ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੇ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਕਾਰਨ, ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਸਲਾਈਆਂ ਫੜਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਆਲ ਦੀ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਉੱਨ ਦੇ ਲੱਛੇ ਸੁਲਝਾਉਣ ਅਤੇ ਨਮੂਨੇ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਕਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਸਾਂਝੀ ਘਰੇਲੂ ਕਲਾ ਹੁਣ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ।

ਨਵਾਂ ਦੌਰ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ

ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਣਤੀ ਦੀ ਕਲਾ ਨੇ ਮੁੜ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮੁੜ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਵੱਲ ਕਦਮ ਵਧਾਏ ਹਨ। ਅੱਜ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹੱਥੀਂ ਬਣਾਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਕਦਰ ਅਤੇ ਤਣਾਅ-ਮੁਕਤ ਰਹਿਣ ਲਈ ਬੁਣਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕਲਾਕਾਰ ਕ੍ਰੋਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਉੱਨ ਦੀ ਬੁਣਤੀ ਦੇ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਟੋਪੀਆਂ, ਸਟਾਈਲਿਸ਼ ਮਫ਼ਲਰ, ਖਿਡੌਣੇ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਸਾਮਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਲਾ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਦੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ, ਫੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ੌਕ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬਾਹਰੀ ਹੁਨਰ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਪਛਾਣ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ।