1947 ਦਾ ਕਬਾਇਲੀ ਹਮਲਾ: ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਭੁੱਲੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ

14 ਅਗਸਤ, 1947 ਨੂੰ, “ਦੋ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿਧਾਂਤ” ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭਰੇ। ਫਿਰਕੂ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 10 ਲੱਖ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਵੰਡ ਬਾਰੇ ਅਣਗਿਣਤ ਲੇਖ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਰਿਆਸਤ ਰਾਜ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਸੋਚ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਸਹਿਜ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਰਾਜ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਗੀਆਂ। ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ – ਜਦੋਂ ਪੁੰਛ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਬਗਾਵਤ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ – ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ “ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਗੁਲਮਰਗ” ਦੇ ਤਹਿਤ ਪਸ਼ਤੂਨ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲੁਟੇਰਿਆਂ (ਕਬਾਇਲੀਆਂ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚੀ।

ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਟੇਟ ਫੋਰਸਿਜ਼ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਸਟਾਫ਼ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਐਚ.ਐਲ. ਸਕਾਟ ਨੇ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਬਾਲਣ, ਖੰਡ ਅਤੇ ਨਮਕ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ, ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਨੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਰਸਤਿਆਂ ਤੋਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ: ਪੁੰਛ ਅਤੇ ਮੁਜ਼ੱਫਰਾਬਾਦ। ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ, “ਲਸ਼ਕਰ” (ਲਗਭਗ 4,000 ਆਦਮੀ) ਬਣਾ ਕੇ, 22 ਅਕਤੂਬਰ, 1947 ਨੂੰ ਮੁਜ਼ੱਫਰਾਬਾਦ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਹਮਲਾਵਰ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਵੱਲ ਵੱਧ ਰਹੇ ਸਨ, ਇਸਲਈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਰਾਜ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉੜੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਰਣਨੀਤਕ ਬਚਾਅ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦੇਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਨਰਲ ਸਕਾਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਸਟਾਫ਼ ਬਣੇ ਸਨ, ਨੇ 200 ਸੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਮੁਜ਼ੱਫਰਾਬਾਦ ਦੇ ਸਰਨ ਖੋਵਾਂ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਵਿਖੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦਾ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਗਿਣਤੀ ਚ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹੱਟਣਾ ਪਿਆ। ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੜੀ ਪੁਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਰੁਕ ਗਈ। 27 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ, ਬੋਨਿਆਰ ਨੇੜੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਫੌਜ ਦੇ ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਅਤੇ 26 ਅਕਤੂਬਰ, 1947 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਰਲੇਵੇਂ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ‘ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ।

ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉੜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਮਲਾਵਰ ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਵੱਲ ਵਧਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਨੇ ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦਿਨ ਤੱਕ ਰੁਕਣ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ – ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੁੱਟ, ਸਾੜ, ਬਲਾਤਕਾਰ, ਕਤਲ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਲੁੱਟੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਰਲੇਵੇਂ ਦੇ ਸਮਝੌਤੇ (ਇੰਸਟ੍ਰੂਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਐਕਸੈਸ਼ਨ) ‘ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬਟਾਲੀਅਨ 27 ਅਕਤੂਬਰ ਦੀ ਸਵੇਰ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ। ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਖਵਾਜਾ ਬਾਗ, ਬਾਰਾਮੂਲਾ, ਪੱਟਨ, ਬਡਗਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਟੇਂਗ ਵਿੱਚ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬਟਾਲੀਅਨ ਦੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਡੀ.ਆਰ. ਰਾਏ ਨੂੰ ਖਵਾਜਾ ਬਾਗ, ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕੁਮਾਊਂ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੀ ਚੌਥੀ ਬਟਾਲੀਅਨ ਦੇ ਮੇਜਰ ਸੋਮਨਾਥ ਸ਼ਰਮਾ ਨੂੰ ਬਡਗਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਕਬਾਇਲੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ, ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਉੜੀ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ। ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਦੇ ਮੁਹੰਮਦ ਮਕਬੂਲ ਸ਼ੇਰਵਾਨੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਸ਼ੇਰਵਾਨੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਰਸਤਾ ਸੁਝਾਇਆ ਸੀ।

ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਕੁਰਬਾਨੀ

ਸਤੰਬਰ 1947 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਕਾਲੀ ਕੋਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁਜ਼ੱਫਰਾਬਾਦ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚੌਕਸ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸੰਤ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੰਨਾ, ਜਥੇਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ, ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਜਥੇਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਮੀਰਾ ਕਦਲ ਵਿਖੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਖਾਲਸਾ ਦਲ ਦੀ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਵੀ ਬੁਲਾਈ।

ਕਬਾਇਲੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਲੋਕ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਭਾਗ (ਪੀਡਬਲਯੂਡੀ) ਦੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰਿਥਵੀਨਾਥ ਵਾਂਚੂ ਅਤੇ ਖਡਨਿਆਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਇਕ ਸਰਕਾਰੀ ਦੌਰੇ ‘ਤੇ ਮੁਜ਼ੱਫਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਭੱਜ ਗਏ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਬਾਇਲੀ ਹਮਲੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਗੜ੍ਹੀ ਹਤੇਆਨ ਤੋਂ ਭੱਜ ਕੇ ਆਏ ਸਰਦਾਰ ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ ਰੈਨਾ, ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਰਦਾਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਮੁਸਾਫਿਰ, ਸਰਦਾਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਬਾਲੀ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਕਾਲੀਬਾਗ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਚੌਧਰੀ ਫੈਜ਼ ਉੱਲਾਹ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਬਾਇਲੀ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਵੱਲ ਵਧਣਗੇ। ਉਸਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖ ਸਿੰਘਪੁਰਾ, ਦਰਦਪੁਰਾ ਅਤੇ ਇਚਾਮਾ (ਕੁਝ ਨਾਮ) ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ।

ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਹਰ ਮੋਰਚੇ ‘ਤੇ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਵੱਲ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਕਾਨਸਪੋਰਾ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸੁਲਤਾਨ ਡਾਰ ਨੇ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਚੰਦੋਸਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਮੁਸਲਿਮ ਨਿਵਾਸੀਆਂ – ਖਾਲਿਕ ਸ਼ੇਖ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ੇਖ – ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰਨੀ ਘੋਨੀ ਕੌਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। 1 ਨਵੰਬਰ, 1947 ਨੂੰ, ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਨੇ ਅਤਨਾ ਪਿੰਡ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੁੱਟਮਾਰ ਅਤੇ ਸਾੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਕੌਰ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹਾਦਰ ਔਰਤ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ, ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਅਤੇ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਈ।

ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਕਾਮਰਾਜ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਤਰਨ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚ ਸਮਝ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਵਾਨਪੁਰਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਰੇਂਜਰ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਤਰਨ ਤੋਂ ਚੱਲ ਪਏ। ਸੋਪੋਰ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਉਹ ਬਲਗਾਮ ਚੂਰਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਲਦਲੀ ਖੇਤਰ (ਨੰਬਲੀ) ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕੀਤਾ। ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਨੇ, ਸਿੱਖ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੁਕਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 450 ਤੋਂ 500 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਕੁਝ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਭੱਜਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ।

ਕਰਨਾਹ ਤੋਂ ਚੋਗਲ ਆਏ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਸੋਪੋਰ ਨਾ ਜਾਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੀਤਲ ਸਿੰਘ ਰੈਨਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਲਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਉਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਹਨ ਜਦੋਂ ਸੋਪੋਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਜੇਹਲਮ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਖੁਦ ਵੀ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ, ਪਟੂਸਾ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਗੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਮੀਰ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮੰਡਨਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ, ਸੁਲਤਾਨ ਤਾਂਤਰੇ, ਗੱਫਾਰ ਤਾਂਤਰੇ ਅਤੇ ਰਜ਼ਾਕ ਗੋਰੀਆ ਵਰਗੇ ਦਿਆਲੂ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ; ਜਦੋਂ ਹਮਲਾਵਰ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਨੇ ਰਾਜ ਫੌਜ ਦੇ ਅਗਲੇ ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸਿਵਲੀਅਨ ਲਾਈਨ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਵੱਲ ਵੱਧਣ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਸ਼ਮੀਰੀਆਂ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ (ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ “ਕਸ਼ਮੀਰੀਅਤ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਲੜਾਈ ਲੜੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਾਰਾਮੂਲਾ, ਕਾਮਰਾਜ, ਕਰਨਾਹ ਅਤੇ ਬਡਗਾਮ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।

ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ, ਚਸ਼ਮਦੀਦਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹੋਰ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮਰਪਿਤ ਯਾਦਗਾਰ ਰਾਹੀਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਯਾਦਗਾਰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰੇਗੀ ਬਲਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ 1947 ਦੇ ਕਬਾਇਲੀ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇਗੀ।