ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਖਿਡਾਰੀ ਸਨ, ਓਲੰਪਿਕ ਚੈਂਪੀਅਨ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ‘ਕੁਲਾਰ’

12 ਅਗਸਤ 1933 ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਾਕੀ ਪਿੰਡ ਸੰਸਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਕੁਲਾਰ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਾਕੀ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਡ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਜ਼ਬਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸੰਸਾਰਪੁਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਅਤੇ ਓਲੰਪਿਕ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਇਸ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਖੁਦ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੇ ਸਨ। 1926 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਾਕੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਤੇ ਖੇਡ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੈਂਟੋਨਮੈਂਟ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਹਾਕੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 1956 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਯੂਥ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਵੀ ਕੀਤੀ।

ਮੈਲਬੋਰਨ 1956, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਯਾਦਗਾਰ ਅਧਿਆਇ

ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਕੁਲਾਰ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਪੰਨਾ 1956 ਦੀ ਮੈਲਬੋਰਨ ਓਲੰਪਿਕ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ Inside Right ਦੀ ਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ ’ਤੇ ਖੇਡੇ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ 1-0 ਨਾਲ ਹਰਾ ਕੇ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਮੈਲਬੋਰਨ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਓਲੰਪਿਕ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਦੋ ਗੋਲ ਕੀਤੇ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਉਹ ਮੈਚ 14-0 ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ। ਅਗਲੇ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਗੋਲ ਕੀਤੇ। ਮੈਲਬੋਰਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਉਦਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੀਨੀਅਰ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕਤਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਤਾਕਤ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਸ ਤਿਕੜੀ ਨੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ 38 ਵਿੱਚੋਂ 24 ਗੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।

ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ

1958 ਦੀਆਂ ਟੋਕੀਓ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੇ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਲ 1962 ਦੀਆਂ ਜਕਾਰਤਾ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਸਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਭਾਰਤ ਨੇ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਓਲੰਪਿਕ ਸੋਨ ਅਤੇ ਦੋ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਤਮਗੇ ਦਰਜ ਹੋਏ। ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੁਣਿੰਦਾ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਓਲੰਪਿਕ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਪਤਾਨ ਵਜੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵੀ ਕੀਤੀ।

1956 ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ 1956 ਤੋਂ 1967 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਲਈ ਖੇਡਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਸਿਰਫ਼ ਕੌਮੀ ਟੀਮ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਘਰੇਲੂ ਹਾਕੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। 1962 ਵਿੱਚ ਭੋਪਾਲ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਕੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਨੇ 1965 ਵਿੱਚ ਵੀ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਦਕਿ 1961, 1963 ਅਤੇ 1964 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਤਮਗੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ।

ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਟੀਮ ਨਾਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ। 1956, 1959, 1961, 1962, 1964 ਅਤੇ 1966 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਪੁਲਿਸ ਗੇਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਮਗੇ ਜਿੱਤੇ ਅਤੇ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਰਹੇ। 1966 ਦਾ ਬੀਟਨ ਕੱਪ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦਾ ਯਾਦਗਾਰ ਪਲ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਹ ਵੱਕਾਰੀ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਫਾਈਨਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ Signals ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜੇਤੂ ਗੋਲ ਕੀਤਾ।

ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੱਕ ਹਾਕੀ ਨਾਲ ਨਾਤਾ

1961 ਵਿੱਚ ਉਹ Indian Wanderers Hockey Team ਨਾਲ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਦੌਰੇ ’ਤੇ ਵੀ ਗਏ। ਇਹ ਦੌਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਡ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਤੱਥ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਪਲਬਧ ਹਾਕੀ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਕੀ ਤੋਂ 1962 ਵਿੱਚ ਸੰਨਿਆਸ ਲਿਆ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਲਈ 1967 ਤੱਕ ਖੇਡਦੇ ਰਹੇ। 1967 ਵਿੱਚ ਉਹ ਯੂਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਾਕੀ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੀਡਜ਼ ਵਿੱਚ Airedale Hockey Club ਅਤੇ Bingley Hockey Club ਵੱਲੋਂ ਹਾਕੀ ਖੇਡੀ।

ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖੇਡ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜਲੰਧਰ-ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਕੀ ਮਾਹੌਲ ਦਾ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਕੋਚ ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਨਾਲ ਵੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਖੇਡ ਸੰਪਰਕ ਰਿਹਾ। 1950 ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੋਣਕਾਰ ਅਤੇ ਕੋਚ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਪਲਬਧ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਕੋਚ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ “ਮੁੱਖ ਕੋਚ” ਦੱਸਣ ਵਾਲੀ ਪੱਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਸਬੂਤ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਕੋਚ ਦੱਸਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।

ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਇਤਿਹਾਸ

ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਕੋਲ ਆਧੁਨਿਕ ਐਸਟ੍ਰੋਟਰਫ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ, ਫਿਟਨੈੱਸ ਸਟਾਫ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹਨ। ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦਾ ਯੁੱਗ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਸੀ। ਘੱਟ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਕੁਦਰਤੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸੀਮਤ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬਣਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਸੀ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਮੈਦਾਨੀ ਮਿਹਨਤ, ਟੀਮ ਲਈ ਖੇਡਣ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਪੁਰ ਦੀ ਹਾਕੀ ਪਰੰਪਰਾ।

ਇੱਕ ਸੋਨ ਤਮਗਾ, ਦੋ ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਯਾਦਾਂ/ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਕੁਲਾਰ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ

• 1956 ਮੈਲਬੋਰਨ ਓਲੰਪਿਕ- ਸੋਨ ਤਮਗਾ
• 1958 ਟੋਕੀਓ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ-ਚਾਂਦੀ
• 1962 ਜਕਾਰਤਾ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ- ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਦੇ ਕਪਤਾਨ
• 1962 ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਕੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ- ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਵਜੋਂ ਸੋਨ
• 1965 ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਕੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ- ਪੰਜਾਬ
• ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਪੁਲਿਸ ਗੇਮਜ਼- 1956, 1959, 1961, 1962, 1964 ਅਤੇ 1966
• 1966 ਬੀਟਨ ਕੱਪ- ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ; ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਗੋਲ
• 1956 ਯੂਥ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ
• 1961 Indian Wanderers Team ਨਾਲ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ-ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੌਰਾ

ਮੌਤ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅੰਤ

8 ਫਰਵਰੀ 2024 ਨੂੰ ਲੀਡਜ਼, ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ 90 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਕੁਲਾਰ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਦੇ ਉਸ ਸੁਨਹਿਰੀ ਦੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜੀਵੰਤ ਕੜੀ ਟੁੱਟ ਗਈ, ਜਿਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿਸ਼ਵ ਹਾਕੀ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਪਰ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਕੁਲਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅੱਜ ਵੀ ਸੰਸਾਰਪੁਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਕੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਓਲੰਪਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਲਬੋਰਨ ਦਾ ਸੋਨ ਤਮਗਾ, ਜਕਾਰਤਾ ਦੀ ਕਪਤਾਨੀ, ਬੀਟਨ ਕੱਪ ਦਾ ਜੇਤੂ ਗੋਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਵਰਦੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਸੇਵਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਖਿਡਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਦਾ ਇੱਕ ਅਮਰ ਨਾਮ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।