ਯਾਦਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ! ‘ਸ਼ਾਹੀ ਮੁਹੱਲਾ’ ਤੋਂ ‘ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ’ ਤੱਕ

ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ: ‘ਸ਼ਾਹੀ ਮੁਹੱਲੇ’ ਦੀ ਅਜ਼ੀਮ ਕਲਾਤਮਕ ਵਿਰਾਸਤ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਤਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦੁਖਾਂਤ

ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਈ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ- ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਮਸਜਿਦ, ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਸ਼ਾਲਾਮਾਰ ਬਾਗ਼, ਅਨਾਰਕਲੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਵੇਲੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ। ਪਰ ਇਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਇਲਾਕਾ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਆਮ ਸਮਾਜਿਕ ਧਾਰਨਾ ਵਿੱਚ ਬਦਨਾਮੀ, ਝਿਜਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਹੈ- ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ। ਅੱਜ ‘ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ’ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਰੈੱਡ-ਲਾਈਟ ਇਲਾਕੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਜਿਸਮ-ਫਰੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਿਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਫਰੋਲਣ ’ਤੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਸਵੀਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਸਾਰ, ਜਿੱਥੇ ਸੰਗੀਤ, ਨ੍ਰਿਤ, ਸ਼ਾਇਰੀ, ਅਦਬ ਅਤੇ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ।

ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ ‘ਸ਼ਾਹੀ ਮੁਹੱਲਾ’ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਵਾਇਫ਼ਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਕਲਾਕਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਗਾਇਕੀ, ਕੱਥਕ, ਸ਼ਾਇਰੀ, ਭਾਸ਼ਾ, ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਜਿਸਮ-ਫਰੋਸ਼ੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣਾ ਇਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ।

‘ਸ਼ਾਹੀ ਮੁਹੱਲਾ’ ਤੋਂ ‘ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ’ ਤੱਕ

ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਮੁਗ਼ਲ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ, ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਹੌਲ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਾਹੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ। ‘ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ’ ਨਾਮ ਦੇ ਮੂਲ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਵਾਇਤਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਅਨਾਜ ਮੰਡੀ ਕਾਰਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ‘ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਨਾਮ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਾਹੀ ਮੁਹੱਲਾ’ ਨਾਮ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ।

ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ‘ਹੀਰਾ’ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕਲਪਿਤ ‘ਹੀਰਿਆਂ ਦੀ ਮੰਡੀ’ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ। ਨਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਮੰਡੀ ਵਾਲੀ ਰਿਵਾਇਤ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ।

ਤਵਾਇਫ਼! ਇੱਕ ਭੁੱਲੀ ਹੋਈ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਪਛਾਣ

ਅੱਜ ‘ਤਵਾਇਫ਼’ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਕਾਫ਼ੀ ਜਟਿਲ ਹੈ। ਕਈ ਤਵਾਇਫ਼ਾਂ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਲਾਕਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਜਾਂ ਨੱਚਦੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਾਇਰੀ, ਭਾਸ਼ਾ, ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਅਦਬ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਠੇ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉੱਚ ਵਰਗ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਇੱਥੇ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਨ, ਸ਼ਾਇਰੀ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸਲੀਕਾ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ, ਗੱਲ ਕਰਨ, ਮਹਿਮਾਨ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਣ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਜਾਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਤਵਾਇਫ਼ੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਜਿਸਮਾਨੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ-ਪੱਖੀ ਵਿਆਖਿਆ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਤਵਾਇਫ਼ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਆਰਥਿਕ ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦਬਾਅ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਹੀ ਸਮਝ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਕੋਠੇ! ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਦੇ ਕੇਂਦਰ

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ‘ਕੋਠਾ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਅੱਜ ਵਾਲੇ ਸੰਦਰਭ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੀ। ਕਈ ਕੋਠੇ ਅਜਿਹੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਸੰਗੀਤ, ਨ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਮਹਿਫ਼ਲਾਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਠੁਮਰੀ, ਦਾਦਰਾ, ਗ਼ਜ਼ਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਰਧ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕੀ ਦੀਆਂ ਰਿਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਤਵਾਇਫ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹਿਫ਼ਲਾਂ ਨੇ ਵੱਡਾ ਮੰਚ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਥਕ ਨ੍ਰਿਤ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ, ਅਦਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵ-ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਥਾਵਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਿਫ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਨਾਤਾ ਰਿਹਾ। ਸ਼ਾਇਰ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਗਾਇਕ-ਕਲਾਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਢਾਲਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ।

ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਭੂਮਿਕਾ/ਉਸਤਾਦ, ਮੀਰਾਸੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ

ਤਵਾਇਫ਼ੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ। ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਵਾਇਫ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਮੁਖੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਕਲਾਕਾਰਾਂ, ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ‘ਨਾਇਕਾ’ ਜਾਂ ਕੋਠੇ ਦੀ ਮੁਖੀ ਔਰਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਹਿਮ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ, ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਮਾਲਕ ਵੀ ਬਣੀਆਂ।

ਇਸ ਕਾਰਨ ਤਵਾਇਫ਼ਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੀਮਿਤ ਪਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਰਥਿਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪੱਖ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਮਾਤਰੀ-ਸੱਤਾਤਮਕ ਸਮਾਜ’ ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਦਾਅਵਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਢਾਂਚਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਖਾਸ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਨ।

ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ। ਉਸਤਾਦ, ਮੀਰਾਸੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਲਾਕਾਰ ਤਵਾਇਫ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਸਾਰੰਗੀ, ਤਬਲਾ ਅਤੇ ਤਾਨਪੁਰੇ ਵਰਗੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਮਹਿਫ਼ਲਾਂ ਸਜਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਤਵਾਇਫ਼ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਉਸ ਦੇ ਉਸਤਾਦ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਕਲਾਤਮਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਹਿਯੋਗ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਅੱਜ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਈ ਸੰਗੀਤਕ ਰਿਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਵਿਰਾਸਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਤਵਾਇਫ਼ਾਂ ਅਤੇ ਕੋਠਿਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੌਰ! ਨਵੀਂ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਬਦਲਦੀ ਪਛਾਣ

ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਤਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਨੈਤਿਕਤਾ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਢਾਂਚੇ ਲੈ ਕੇ ਆਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਕਈ ਜਟਿਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਤਵਾਇਫ਼ਾਂ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ‘ਨੱਚਣ ਵਾਲੀ’ ਜਾਂ ‘ਵੇਸਵਾ’ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸੰਕਰਮਣ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਨੀਤੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਰੈੱਡ-ਲਾਈਟ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਤਵਾਇਫ਼ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸਮਾਜਿਕ ਪਛਾਣ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਪ੍ਰੋਸਟਿਟਿਊਟ’ ਦੀ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੇ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਸ ਨੇ ਸਮਾਜਕ ਸੋਚ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।

1947 ਦੀ ਵੰਡ ਨੇ ਖੋਹ ਲਏ ਕਈ ਮਹਾਨ ਕਲਾਕਾਰ

ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਮਾਹੌਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਈ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਭਾਰਤ ਚਲੇ ਗਏ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਸਲਿਮ ਕਲਾਕਾਰ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਆਏ। ਇਸ ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖੀ ਉਜਾੜੇ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਬਦਲੇ, ਦਰਬਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਲੈ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਪੜਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਕਲਾਤਮਕ ਪਛਾਣ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੋਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਲੱਗੀ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, 1977 ਤੋਂ 1988 ਤੱਕ ਜਨਰਲ ਜ਼ਿਆ-ਉਲ-ਹੱਕ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀਕਰਨ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੇ ਸਮਾਜ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਈ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਲਈ ਮਾਹੌਲ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੁਲਿਸ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਲਾਤਮਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਕਲਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਵਾਇਤੀ ਮੰਚ ਸੁੱਕਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸਮ-ਫਰੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦੱਸਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਧਾਰਨ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਗਰੀਬੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਹਾਸ਼ੀਏਕਰਨ, ਪਿਤ੍ਰਸੱਤਾ, ਮੰਗ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਦਬਾਅ ਵਰਗੇ ਕਈ ਕਾਰਕਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਈ।

ਅਤੀਤ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਮੁਹੱਲਾ ਅਤੇ ਅਜੋਕੀ ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ‘ਤੇ….

ਅਤੀਤ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਮੁਹੱਲਾ ਅਤੇ ਅਜੋਕੀ ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੀ ਸਮਾਜਿਕ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਕਲਾ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਦੀਆਂ ਮਹਿਫ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕੁਝ ਵਰਗਾਂ ਤੋਂ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਜਿਸਮ-ਫਰੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਨਾਮੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੀਤ ਦੀ ਤਵਾਇਫ਼ ਇੱਕ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਕਲਾਕਾਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਅਜੋਕੇ ਰੈੱਡ-ਲਾਈਟ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਗਰੀਬੀ, ਮਜਬੂਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅਤੀਤ ਦੀ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਇੱਕ ਗੁਆਚੀ ਹੋਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ

ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਦਲ ਗਈ; ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਕਲਾਤਮਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸੰਭਾਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਵੇਲੀਆਂ, ਮਹਿਫ਼ਲਾਂ, ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਮੌਖਿਕ ਵਿਰਾਸਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ। ਕਈ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਾ, ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨਿੱਜੀ ਯਾਦਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਗਲੈਮਰ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਹਿਰਾਵਿਆਂ, ਮਹਿਫ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਹ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਾਹੌਲ ਦੀ ਵੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ।

ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ?

ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਬਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਲਾਕੇ ਜਾਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਬਦਨਾਮੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਰਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਸਮਾਜ, ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ, ਧਰਮ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਹੀ ਮੁਹੱਲਾ ਕਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਤਵਾਇਫ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ, ਨ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ੀ ਨੀਤੀਆਂ, ਵੰਡ, ਬਦਲਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੋਚ, ਆਰਥਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਦਬਾਅ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸ ਲਈ ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ‘ਬਦਨਾਮ ਗਲੀ’ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਇਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਬਣਾਉਣਾ ਵੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ। ਅਸਲ ਇਤਿਹਾਸ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਅਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਇਤਿਹਾਸ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ ਕਲਾ ਵੀ ਹੈ, ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਹੱਦਾਂ ਤੱਕ ਆਰਥਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਮਜਬੂਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦੋਹਰੇ ਮਾਪਦੰਡ ਵੀ ਹਨ।

ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ; ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਤ ਸਮਝਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ’ਤੇ ਲੱਗੇ ਇੱਕ ਬਦਨਾਮ ਲੇਬਲ ਨੂੰ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਛਾਣ ਮੰਨ ਲਵਾਂਗੇ? ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੀ ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ ਦੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੌੜੀ ਹੈ।