ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਹਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ “ਨਾਂਹ”: 1965 ਦੀ ਜੰਗ ‘ਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਜੰਗੀ ਨਾਇਕਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਜੋਖਮ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਹਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਨੇ 1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਸੀ।

ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਸਫ਼ਰ

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਹਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1913 ਵਿੱਚ ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1935 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਕਮੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦੇ ਦਮ ‘ਤੇ ਉਹ ਪੱਛਮੀ ਕਮਾਂਡ ਦੇ GOC ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ। 1965 ਦੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਪੱਛਮੀ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਸੀ।

ਇੱਕ “ਨਾਂਹ” ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ

1965 ਦੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਸੈਕਟਰਾਂ ‘ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਤ ਇੰਨੇ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਫੌਜੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਮਲੇ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੋਂ ਘਬਰਾ ਕੇ, ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਹਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਜੇਕਰ ਉਹ ਇਹ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ, ਤਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ‘ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਜਨਰਲ ਹਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੋਰਚੇ ‘ਤੇ ਡਟੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।

ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਜ਼ਿਬਰਾਲਟਰ ਅਤੇ ਜੰਗ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ

ਇਸ ਜੰਗ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜਨਰਲ ਅਯੂਬ ਖਾਨ ਦੀ ਚੋਣ ਜਿੱਤ ਅਤੇ 1962 ਦੀ ਚੀਨ-ਭਾਰਤ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਜ਼ੁਲਫ਼ਿਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅਯੂਬ ਖਾਨ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਕਸਾਇਆ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ‘ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਜ਼ਿਬਰਾਲਟਰ’ ਦੇ ਤਹਿਤ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰਵਾ ਕੇ ਹਿੰਸਕ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਲਾਈਨਾਂ ਕੱਟਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ।

ਅਸਲ ਉੱਤਰ ਦੀ ਲੜਾਈ: ਟੈਂਕਾਂ ਦਾ ਕਬਰਸਤਾਨ

ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਨਸੂਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਖੇਮਕਰਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਇਸ ਜੰਗ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਮੋੜ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। 5 ਸਤੰਬਰ 1965 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਆਪਣੇ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਅਮਰੀਕੀ ਪੈਟਨ ਟੈਂਕਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਸਰਹੱਦ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋਈ। ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਜੀਓਸੀ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਥਾਮਸ ਥਿਓਰਾਜ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰਣਨੀਤੀ ਪੂਰੇ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਨੂੰ “ਅਸਲ ਉੱਤਰ” ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ Horseshoe ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਥੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਂਕ ਫਸ ਗਏ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਆਸਾਨ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣ ਗਏ।

ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ

ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲਗਭਗ 97 ਟੈਂਕ ਗੁਆ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 72 ਪੈਟਨ ਸਨ। 28 ਪੈਟਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਏ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਜਾਂ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਜਦਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ 32 ਟੈਂਕ ਗੁਆ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ PT-76, ਤਿੰਨ AMX-13 ਸੈਂਚੁਰੀਅਨ ਅਤੇ 15 ਸ਼ੇਰਮਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਇਸ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ, ਅਬਦੁਲ ਹਾਮਿਦ ਨੂੰ “ਪਰਮਵੀਰ ਚੱਕਰ” ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਜਨਰਲ ਹਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ 1966 ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ “ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ” ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਨੇ 14 ਨਵੰਬਰ 1999 ਨੂੰ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅੱਜ ਵੀ ਹਰ ਭਾਰਤੀ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹਨ।