ਸਾਹਿਤ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਨਾਰੀ ਸੰਵੇਦਨਾ: ਲੇਖਕ ਜਿੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਿੰਦਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਨਾਮ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ ਦਾ ਉਹ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਪਰਤਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਦਰਦ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 16 ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜੇ ਗਏ ਜਿੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅੱਜ ਦੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਮ ਸਿਰਫ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬੁਣਦੀ, ਸਗੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਗੁੰਝਲਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ‘ਸੇਫਟੀ ਕਿੱਟ’ ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਡਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਸ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਨੂੰ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।

‘ਸੇਫਟੀ ਕਿੱਟ’: ਡਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਮਾਨਸਿਕ ਹਥਿਆਰ

ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਹਰਜਿੰਦਰ ਪਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਤਾਬ ‘ਸੇਫਟੀ ਕਿੱਟ’ ਸਿਰਫ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੇ ਡਰ’ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਮਾਨਸਿਕ ਲੜਾਈ ਹੈ। ਜਿੰਦਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਹਾਣੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ 2023 ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ‘ਨਵਯੁੱਗ ਪਬਲਿਸ਼ਰ’ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 10 ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਕਸੂਰ ਨਹੀਂ’, ‘ਸੇਫਟੀ ਕਿੱਟ’, ‘ਸ਼ਰਤ’ ਅਤੇ ‘ਚਿਰਾਗ’ ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਵਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਕਹਾਣੀ ‘ਸੇਫਟੀ ਕਿੱਟ’ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਗਈ ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਜੋ ਰੇਪ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਇਹ ਡਰ ਸਮਾਂਥਾ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੀ ਇੱਕ ਅਕੈਡਮੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਮਾਜ ਨੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦਾ ਡਰ ਇੰਨਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪੀੜਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖ਼ਤਮ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਾਦਸੇ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿੰਦਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਮੰਦਭਾਗੀ ਘਟਨਾ ਕਾਰਨ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਅਨਮੋਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਰਬਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਸਗੋਂ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਨਾਰੀਵਾਦ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦੋਹਰੇ ਮਾਪਦੰਡ

ਜਿੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਅਕਸਰ ਔਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਵੀ, ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰੇ ਮਾਪਦੰਡ ਹਨ- ਜੇ ਮੁੰਡਾ ਕੁਝ ਗ਼ਲਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁੜੀ ‘ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਔਰਤ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਹੀ ਦਬਾ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਪਤੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਡਰ ਜਾਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਔਰਤ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦੀ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਥੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੀ ਆਰਥਿਕ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਕਾਰਨ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਹੱਕ ਮੰਗਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਸਾਈਕੋਲੋਜੀ ਅਤੇ ਡਰ

ਸਿਗਮੰਡ ਫਰਾਇਡ ਵਰਗੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਜਿੰਦਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੇ ‘ਸਬਕੌਂਸ਼ੀਅਸ ਮਾਈਂਡ’ (ਅਚੇਤ ਮਨ) ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਡਰ ਸਾਡੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਲਾਤਕਾਰ ਦਾ ਡਰ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਨਾਮੀ ਦਾ ਡਰ ਸਾਡੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਿੱਖਿਆ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਧਨ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਡਰ ਨੂੰ ਤੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਿਰਫ ਡਿਗਰੀਆਂ ਲੈਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੋਚਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਮੋਬਾਈਲ ਯੁੱਗ ਅਤੇ ਟੁੱਟਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ

ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਜਿੰਦਰ “ਮੋਬਾਈਲ” ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਮੋਬਾਈਲ ਨੇ ਸਾਡੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ‘ਰੀਲਾਂ’ ਅਤੇ ‘ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ’ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਕੱਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਕੱਲੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝਾਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਾਂਝ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਮਟੀਰੀਅਲਿਸਟਿਕ (ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ) ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਤਲਾਕ ਵਰਗੇ ਫੈਸਲੇ ਵੀ ਹੁਣ ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ‘ਦੂਰੀਆਂ’ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਨੂੰਹ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਮੀਕਰਨ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੰਦਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਬੰਦੇ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। 72 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ 80% ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਿਛਲੇ 35 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਨਹੀਂ ਸੁੱਤੇ, ਜੋ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਿੰਨੇ ਡੂੰਘੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਸੂਰ (ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮਜ਼ਾਰ) ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਮਹਾਂਭਾਰਤ: ਸਮਾਜਿਕ ਸਟਰਕਚਰ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ

ਜਿੰਦਰ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ‘ਮਹਾਂਭਾਰਤ’ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਧਾਰਮਿਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਈਰਖਾ, ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ, ਔਰਤ ਦਾ ਅਪਮਾਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਬੰਦੇ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਅਜੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਵੱਡੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਕੋਠੀਆਂ ਆ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਮਨੁੱਖਤਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ

ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸਲੀ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ‘ਅਵਾਰਡ’ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਰਜੀਤ ਅਟਵਾਲ, ਖਾਲਦ ਭਰਾਲ ਅਤੇ ਗੁਰਪਾਲ ਸੰਧੂ ਵਰਗੇ ‘ਦੋਸਤ’ ਅਤੇ ‘ਪਾਠਕ’ ਹਨ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਦੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਸਰਲ ਪਰ ਡੂੰਘਾ ਹੈ: “ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨ ਸਮਝੋ।” ਕੋਈ ਵੀ ਧਰਮ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਉਂਦਾ, ਧਰਮ ਨਿਮਰਤਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਈਏ ਅਤੇ ਔਰਤ-ਮਰਦ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਦੇਈਏ, ਤਾਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਜਿੰਦਰ ਦੀ ਕਲਮ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪਹਾੜ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਜਿੰਨੀ ਔਖੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।