ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਮੀਰ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਡਿਜੀਟਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ

ਅੱਜ ਦੇ ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਜਿਥੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਰ ਕਾਰਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸਥਿਤ “ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ” (PDL) ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਲਿੱਕ ਰਾਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਕਿਰਨ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਇੱਛੁਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਜੁਟੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਸਫ਼ਰ

ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 20 ਅਪ੍ਰੈਲ 2003 ਨੂੰ ਦਵਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ‘ਚ, ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ 3.2 ਮੈਗਾਪਿਕਸਲ ਦੇ ਕੈਮਰੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੀਮਤ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਜਨਤਕ ਆਵਾਜਾਈ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰੀ ਕੰਪਿਊਟਰ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ-ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਦੁਰਲੱਭ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਾਈਜ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ, ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਇੰਨੀ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਇਥੇ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਅਤੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਾਲ ਡਿਜੀਟਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਅੰਕੜੇ

ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਹੁਣ 10 ਕਰੋੜ (100 ਮਿਲੀਅਨ) ਤੋਂ ਵੱਧ ਡਿਜੀਟਾਈਜ਼ਡ ਪੰਨਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਅੰਕੜੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ: ਇਸ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ 12,350+ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਾਤਨ ਬੀੜਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1653 ਦੀ ਦੁਰਲੱਭ ਬੀੜ), ਰਾਮਾਇਣ ਦੀਆਂ 75 ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਕਈ ਨੁਸਖ਼ੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਅਧਿਕਾਰਤ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼: ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਕੋਲ 6,50,000+ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਫ਼ਾਈਲਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ’ ਦੇ 4.5 ਲੱਖ ਪੰਨੇ, ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ, 19,000+ ਆਮ ਦਸਤਾਵੇਜ਼, 15,500+ ਪੱਤਰ ਅਤੇ 6,000+ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਛਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਹਿਤ: ਇਥੇ 1,03,000+ ਕਿਤਾਬਾਂ, 55,000+ ਪੁਰਾਣੇ ਅਖ਼ਬਾਰ, 19,250+ ਰਸਾਲੇ, 52,000+ ਲੇਖ, 4,100+ ਪੈਂਫ਼ਲੇਟ ਅਤੇ 2,800+ ਪੋਸਟਰ ਡਿਜੀਟਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ।

ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ: ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ 2,15,000+ ਦੁਰਲੱਭ ਤਸਵੀਰਾਂ, 50,000+ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ (Artifacts), 33,200+ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਕੇ, 11,600+ ਨਕਸ਼ੇ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1782 ਦਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ) ਅਤੇ 19,700+ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਮੁਹਾਰਤ

PDL ਨੇ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (SGPC), ਪੰਜਾਬ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਾਈਜ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਸੰਸਥਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਲਗਭਗ 50,000 ਪੰਨੇ ਡਿਜੀਟਾਈਜ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਡਾਟਾ ਛੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬੈਕਅੱਪ ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।

ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚ

ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਹੈ। ਅਗਸਤ 2009 ਵਿੱਚ, ਇਸਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ (Panjabdigilib.org) ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮੁਫ਼ਤ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਤੱਕ, 12 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਇਸ ਸੇਵਾ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਲਗਭਗ 50,000 ਖੋਜਾਰਥੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਸ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ‘ਤੇ ਵਿਜ਼ਿਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੰਸਥਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵੀ ਲਗਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਅਰਕਾਈਵ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਜੀਵਤ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ, ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਕੌਮੀਅਤ ਦੇ ਭੇਦਭਾਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹੇ ਯਤਨ ਸਾਡੀ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।