ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੀ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ: ਮੋਕਲ ਨਗਰ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤ ਤੱਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਫ਼ਰ

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਰਾਜਿਆਂ, ਯੋਧਿਆਂ, ਸੰਤਾਂ, ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਰੂਹਾਨੀਅਤ, ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਾਨ, ਸਿੱਖਿਆ, ਭਵਨ-ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ।

ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਿਆਸਤ ਜਾਂ ਰਾਜ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ, ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਉਭਾਰ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਵਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਰਾੜ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੱਕ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦਾ ਹਰ ਪੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਦਾਸਤਾਨ ਸੰਭਾਲੀ ਬੈਠਾ ਹੈ।

ਮੋਕਲ ਨਗਰ ਤੋਂ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਤੱਕ

ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਮੋਕਲ ਨਗਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਖੇਤਰ ’ਤੇ ਰਾਜਾ ਮੋਕਲਦੇਵ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਾਂ ਗੜ੍ਹੀ ਬਣਵਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸੇ ਦੌਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ-ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਜਦੋਂ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਗਾਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ।

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਨੇ ਗਾਰੇ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਸਿਰ ’ਤੇ ਚੁੱਕੀ ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਤੈਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ ਦੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਮੋਕਲਦੇਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗੀ। ਇਸੇ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੋਕਲ ਨਗਰ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ‘ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ’ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਨਾਲ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦਾ ਰੂਹਾਨੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਛਾਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਬਰਾੜ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਉਭਾਰ

ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਥਾਨਕ ਤਾਕਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਹਾ। 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਬਰਾੜ ਵੰਸ਼ ਨੇ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਬਰਾੜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੰਗੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਸੰਗਠਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਹਕੂਮਤ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ।

ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਇਹੀ ਬਰਾੜ ਵੰਸ਼ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਣਿਆ। ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਵੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨਾਲ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ।

ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਦੌਰ

ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ 19ਵੀਂ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਨੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ। ਰਾਜਾ ਪਹਾੜਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਵਜ਼ੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 1849 ਵਿੱਚ ਰਾਜਭਾਗ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਅਮਨ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜਾ ਕਰਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

1874 ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਵਜ਼ੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ। ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਬਿਰਤੀ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਬਹੁਤ ਨਵੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਖਰਚ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿਖਾਇਆ। ‘ਫ਼ਰੀਦਕੋਟੀ ਟੀਕਾ’ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ

1898 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

1906 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਰਿਸ ਦੀ ਨਾਬਾਲਗ ਉਮਰ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ‘ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਰੀਜੰਸੀ’ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੇ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮਕਾਜ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।

1916 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬ੍ਰਿਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਜਭਾਗ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਮਿਲਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਬਦਲੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਮੇਜਰ’ ਦਾ ਰੈਂਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1918 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1934 ਤੱਕ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਡਮਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ: ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ

17 ਅਕਤੂਬਰ 1934 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅਸਲ ਤਰੱਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਸੋਚ ਤਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਵਾਈਆਂ। ਬ੍ਰਿਜਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ ਨੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਿਕਰਮ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਕਾਮਰਸ, ਜੂਨੀਅਰ ਬੇਸਿਕ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਸਕੂਲ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਰਟ ਐਂਡ ਕਰਾਫ਼ਟ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵੱਲ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ। ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਅਤੇ 1947 ਦੀ ਵੰਡ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਭੀਖ ਮੰਗਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਗਏ।

1947 ਦੀ ਵੰਡ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖਦਾਈ ਅਧਿਆਇ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਦੰਗੇ, ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਉਜਾੜਾ ਹੋਇਆ। ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਅਮਨ-ਕਾਨੂੰਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੀਤੇ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਵੀ ਕੀਤੇ ਗਏ।

ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ

ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਦਿਲਚਸਪ ਪੱਖ ਇਸ ਦੀ ਭਵਨ-ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ ਹੈ। ਬਰਾੜ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਈ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ, ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਭਵਨ-ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਸੁਮੇਲ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਰਾਜ ਮਹਿਲ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ, ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ, ਮੋਤੀ ਮਹਿਲ, ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਟਾਵਰ, ਲਾਲ ਕੋਠੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਇਮਾਰਤਾਂ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸਤਿਆਂ ’ਤੇ ਬਣੇ ਸਵਾਗਤੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਸੋਚ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ।

ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਰਿਆਸਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਰਾਸਤੀ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਲਾਹੌਰ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਰਿਆਸਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

‘ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ‘

ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਸਬੰਧ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਮਦ ਨਾਲ ਬਰਾੜ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਕਪੂਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਰਵਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਚੌਧਰੀ ਕਪੂਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੜਗ ਅਤੇ ਢਾਲ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੀ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਅੰਤ

1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। 1948 ਵਿੱਚ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਜਸੀ ਵਜੂਦ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੈਪਸੂ (Patiala and East Punjab States Union) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1956 ਵਿੱਚ ਪੈਪਸੂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਰਿਆਸਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਨੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

ਮਹਾਂਰਾਵਲ ਖੇਵਾ ਜੀ ਟਰੱਸਟ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਜਾਇਦਾਦ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਲਈ ਮਹਾਂਰਾਵਲ ਖੇਵਾ ਜੀ ਟਰੱਸਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰਿਆਸਤ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸੰਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਵਾਦ ਵੀ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ 16 ਅਕਤੂਬਰ 1989 ਨੂੰ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਾਮਲੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਰਹੇ।

ਟਿੱਲ੍ਹਾ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ: ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਪਛਾਣ

ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਵਿਰਾਸਤ ਕਰਕੇ ਵੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਟਿੱਲ੍ਹਾ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ ਹੈ।

ਹਰ ਸਾਲ ਸਤੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਆਗਮਨ ਪੁਰਬ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਾਹਿਤਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਰਬ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਵਿਰਾਸਤ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ

ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਰਾਜਿਆਂ-ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੂਫ਼ੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਰਾਜਸੀ ਵਿਰਾਸਤ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਅੱਜ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਰ ਕਾਰਨ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਵਿਰਾਸਤੀ ਢਾਂਚੇ ਲਗਭਗ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਮਹਿਲ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ, ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਟਾਵਰ, ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਰਾਸਤੀ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੈਰੀਟੇਜ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸਿਰਫ਼ ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦੀ। ਇਹ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਸੋਚ, ਬਰਾੜ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੰਥਕ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੀਵੰਤ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਕੇਵਲ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਟਰੱਸਟ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।