ਖੇਤੀਬਾੜੀ ‘ਚ ਨਵਾਂ ਇਨਕਲਾਬ: 1250 ਕਿਸਾਨ ਅਪਣਾਉਣਗੇ ‘ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ’

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਥੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੁਣ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸੁਲੇਖ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ- ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ। ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਰਥਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ (ਮੋਹਾਲੀ) ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਨੇ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਮੁੱਖ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਫਸਰ ਡਾ. ਸੁਖਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੀਆਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਸਖੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਥੇ 20 ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਸਖੀਆਂ ਅਤੇ 1250 ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਕੀਮ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਬਦਲਾਅ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ 4000 ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਸਖੀਆਂ ਨੂੰ ਮਹੀਨਾਵਾਰ 5000 ਰੁਪਏ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੇਗੀ। ਆਓ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝੀਏ ਅਤੇ ਵੇਖੀਏ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਕਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਕੀ ਹੈ?

ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ‘ਨੈਚੂਰਲ ਫਾਰਮਿੰਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਜਾਂ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਗਊ ਦੇ ਗੋਹੇ, ਗਊ ਮੂਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬਚਾਅ ਵਾਲੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਜਾਪਾਨੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਫੁਯੋ ਸੁਬਾਵਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਡਾ. ਰਾਜੇਸ਼ ਪਾਲੇਕਰ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਜ਼ੀਰੋ ਬਜਟ ਨੈਚੂਰਲ ਫਾਰਮਿੰਗ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਰਗੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਹਰਿਆਲੀ ਨੇ ਨਾਮ ਰੌਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਸਾਇਣਾਂ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਬੰਜਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਇੱਕ ਰਾਹਤ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਮਿਸ਼ਨ (ਐੱਨਐੱਮਐੱਨਐੱਫ) ਅਧੀਨ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਗਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 1 ਕਰੋੜ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਲਹਿਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।

ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਜੋ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਲਾਭ ਵੰਡੇ

ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਲਾਭ ਗਿਣਨੇ ਔਖੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਲਾਭ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਹੇ। ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਉੱਤੇ ਖਰਚਾ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਦੀ ਲਾਗਤ 30-50% ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਸਾਇਣਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਖੁਰਾਕੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰਸਾਇਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੈਂਸਰ ਵਰਗੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜਿਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਬਹੁ-ਫ਼ਸਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਝੋਨੇ-ਕਣਕ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਕਿਸਾਨ ਦਾਲਾਂ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀਆਂ ਦਾ ਬਦਲ ਦੇ ਕੇ ਖੇਤ ਬੰਜਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵੀ ਵੱਧਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 20-30% ਵਧੇਰੇ ਲਾਭ ਹੋਇਆ।

ਮਿਸ਼ਨ ਆਨ ਨੈਚੂਰਲ ਫਾਰਮਿੰਗ ਦੀ ਲਹਿਰ

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਿਸ਼ਨ ਅਧੀਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਫਸਰ ਡਾ. ਸੁਖਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਦੱਸਦੇ ਨੇ ਕਿ 125 ਏਕੜ ਪ੍ਰਤੀ ਕਲੱਸਟਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ 10 ਕਲੱਸਟਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁਣੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਪਰਖੇ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਸੀਡ ਸਰਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਥਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਸਰਟੀਫ਼ੀਕੇਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਵਪਾਰਕੀਕਰਨ ਵੀ ਕਰਨਗੇ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੱਕ 10 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਾਨ ਰਜਿਸਟਰਡ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਸਾਧਾਰਨ ਤਰੀਕੇ

ਬਾਜਵਾ ਦੱਸਦੇ ਨੇ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਸਾਧਾਰਨ ਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਨ। ਬੀਜ ਚੋਣ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ, ਜੋ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਹੋਣ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਨੇ ਕਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਤਾਂ ਬਣਾਇਆ ਹੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਸੁਧਾਰੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਮੋਹਾਲੀ ਦੇ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਡਰੈਗਨ ਫਰੂਟ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 90% ਘਟਾ ਕੇ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਕਮਾਏ। ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਨੇ ‘ਬੈੱਡ ਫਾਰਮਿੰਗ’ ਨਾਲ 10 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਕਣਕ, ਸਰੋਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਉਗਾਈਆਂ, ਜੋ ਰੀਜਨਰੇਟਿਵ ਫਾਰਮਿੰਗ ਦਾ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ-ਮੋਹਾਲੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 75 ਕਿਸਾਨ 100 ਏਕੜਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੀਰੋ ਬਜਟ ਨੈਚੂਰਲ ਫਾਰਮਿੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੈਟਵਰਕ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਵੈਸੇ, ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਨਾ ਸਿਰਫ ਜੀਵਨ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹੱਲ

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਰਸਾਇਣਕ ਖੇਤੀ ਦੀ ਆਦਤ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ, ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਘੱਟ ਮੁੱਲ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਫਸਲੀ ਤੀਬਰਤਾ (189%) ਕਾਰਨ ਮਿੱਟੀ ਬੰਜਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਪਰ ਖੇਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਮਿਸ਼ਨ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਾਰਜਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਪਾਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਨੇ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵੀ ਉਸ ਰਾਹ ਤੇ ਹੈ। ਖ਼ੈਰ, ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਉਸ ਦੀ ਹਰੀਆਲੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੋਹਾਲੀ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲ, ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸਾਨ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਣ, ਮਿੱਟੀ ਚੰਗੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਵੇ।