ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀਰਾਂ, ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਜਨਮ-ਭੂਮੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਨਾਮ ਸਾਡੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰੂਹਾਨੀ ਚਮਤਕਾਰਾਂ, ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧਾਂ ਦੀਆਂ ਲੁਕੀਆਂ ਦਾਸਤਾਨਾਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਾਮ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਕੀ ਨਗਰੀ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਆਸਥਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ
ਇਸ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ, ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ’ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ‘ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਲਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਗਵਾਹ ਵੀ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਮਹਾਨ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਤੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਦਕਾ ਰੇਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਤਸਲਾ (ਪਰਾਤ) ਬਿਨਾਂ ਹੱਥ ਲਗਾਏ ਹੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੀ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਵਿਰਾਸਤ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੁਰਾਤਨ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ‘ਮੈਨਚੈਸਟਰ’ ਲੁਧਿਆਣਾ
ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਨਾਮ ਪਿੱਛੇ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ ਮੁਤਾਬਕ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਇੱਥੇ ‘ਜਲੰਧਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਕਸ਼ਸ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਿਹਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਪਿਆ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ (ਜਲ ਦੇ ਅੰਦਰ) ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ “ਜਲੰਧਰ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਲੰਧਰ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਲਈ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਇੱਥੋਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਲੁਧਿਆਣਾ ਦਾ ਨਾਮ ਇਤਿਹਾਸਕ ‘ਲੋਧੀ ਵੰਸ਼’ ਤੋਂ ਪਿਆ ਹੈ। ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਦੋ ਸਰਦਾਰਾਂ, ਯੂਸਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਨਿਹੰਗ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਲੋਧੀਆਣਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ‘ਲੋਧੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ’ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਇਹ ਨਾਮ ‘ਲੋਧੀਆਣਾ’ ਤੋਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਅੱਜ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਟੈਕਸਟਾਈਲ, ਹੋਜ਼ਰੀ ਤੇ ਸਾਈਕਲ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਗੜ੍ਹ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ‘ਮੈਨਚੈਸਟਰ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ
ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵੱਲੋਂ ਲੜਦੇ ਹੋਏ 40 ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਯਾਨੀ ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਮਾਘੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੇਲਾ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਨਾਲ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ‘ਰੋਇਲ ਸਿਟੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਾਹੀ ਪੱਗ, ਜੁੱਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ, ਮੋਤੀ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Leave a Comment