ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਫ਼ਾਕਿਰ: ਲਿਖਿਆ ਭਾਵੇਂ ਘੱਟ, ਪਰ ਜੋ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਕਮਾਲ ਲਿਖਿਆ

ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਨਾਮ ਹਨ ਜੋ ਬਹੁਤਾ ਸ਼ੋਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ, ਪਰ ਉਹ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਫ਼ਾਕਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤਾ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤਾ ਬੋਲਿਆ, ਪਰ ਜੋ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕੜਵਾਹਟ, ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਨਰਮੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਰੂਹ ਵਿੱਚ ਛਿਪੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਫ਼ਾਕਿਰ ਦਾ ਜਨਮ 1934 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਕਾਮਰਾ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਮੁਹੱਬਤ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਰਦੂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਜਜ਼ਬਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਰਦੂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਫ਼ਾਕਿਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਰਦੂ ਦਿਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਦੀ ਮੁਹਤਾਜ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਬਚਪਨ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਬੀਤਿਆ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਨਾਟਕ ਦੇਖਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਰੀ ਸੁਣਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ, ਪਰ ਫ਼ਾਕਿਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦਿਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਹੀ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਜਲੰਧਰ ਆ ਗਏ, ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਆਬਾ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਵੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਨਾਲੋਂ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਮਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਸ਼ੌਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਰਗੀ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ, ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਸੀ ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਸਾਹ ਲੈ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਉਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ, ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦੇ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਬਹੁਤ ਸੱਚੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਨਕਲੀ ਨਹੀਂ।

ਬੇਗਮ ਅਖ਼ਤਰ ਅਤੇ ਉਹ ਦਿਨ ਜਿਸ ਨੇ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿਸਮਤ

ਫ਼ਾਕਿਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਉਦੋਂ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕਾ ਬੇਗਮ ਅਖ਼ਤਰ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ, ਜਲੰਧਰ ਆਈ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਨੇ ਫ਼ਾਕਿਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸਕਾਈਲਾਰਕ ਹੋਟਲ ਜਾਓ ਅਤੇ ਬੇਗਮ ਸਾਹਿਬਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਓ।”

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਬੇਗਮ ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਕੀ ਕਰਦੇ ਹੋ?”

ਫ਼ਾਕਿਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਲਿਖ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।” ਬੇਗਮ ਸਾਹਿਬਾ ਮੁਸਕਰਾਈ ਅਤੇ ਬੋਲੀ, “ਫਿਰ ਕੁਝ ਸੁਣਾਓ।”

ਫ਼ਾਕਿਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਝਿਜਕਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਸ਼ੇਅਰ ਸੁਣਾਇਆ:

“ਕੁਝ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਬੇਵਫ਼ਾਈਆਂ ਨੇ ਦਿਲ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ,
ਤੇ ਕੁਝ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਕੜਵਾਹਟ ਨੇ ਦਿਲ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।”

ਬੇਗਮ ਅਖ਼ਤਰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਪੂਰੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਲਿਖੋ।”

ਉਥੇ ਕੋਈ ਕਾਗਜ਼ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਫ਼ਾਕਿਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹੋਟਲ ਦੇ ਲੈਟਰਪੈਡ ‘ਤੇ ਹੀ ਪੂਰੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਲਿਖ ਦਿੱਤੀ।

ਰੇਡੀਓ ‘ਤੇ ਗੂੰਜਿਆ “ਫ਼ਾਕਿਰ” ਦਾ ਨਾਮ

ਜਦੋਂ ਰੇਡੀਓ ‘ਤੇ ਬੇਗਮ ਅਖ਼ਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਈਕ ‘ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਫ਼ਾਕਿਰ ਦੀ ਇੱਕ ਗ਼ਜ਼ਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਂ।”

ਡਿਊਟੀ ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਫ਼ਾਕਿਰ ਸਾਹਿਬ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਬੇਗਮ ਸਾਹਿਬਾ ਨੇ ਜਿਸ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਈ, ਉਸਨੇ ਪੂਰੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸੰਨਾਟਾ ਛਾ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਈਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।

ਬੇਗਮ ਅਖ਼ਤਰ ਬਾਹਰ ਆਈ, ਫ਼ਾਕਿਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੋਢੇ ‘ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ? ਬੰਬਈ ਆ ਜਾਓ। ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੂੰ ਉਥੇ ਹੀ ਸਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਮਿਲੇਗੀ।”

ਇਹ ਉਹ ਪਲ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਫ਼ਾਕਿਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਡਾਣ ਨੂੰ ਖੰਭ ਲਗਾ ਦਿੱਤੇ।

ਮੁੰਬਈ: ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ

ਫ਼ਾਕਿਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰੇਡੀਓ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ, ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ, ਨਵੇਂ ਚਿਹਰੇ। ਪਰ ਸ਼ਾਇਰੀ ਉਹੀ ਰਹੀ- ਸੱਚੀ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ। ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਲਮ “ਦੂਰੀਆਂ” ਮਿਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਗੀਤ ਲਿਖਿਆ:

“ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਨਾ…”

ਭੁਪਿੰਦਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਗਏ ਇਸ ਗੀਤ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਿਆ। 1980 ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ “ਫਿਲਮ ਵਰਲਡ ਐਵਾਰਡ” ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ, ਫ਼ਾਕਿਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹਿਲੇ ਅਜਿਹੇ ਗੀਤਕਾਰ ਬਣੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਗੀਤ ਲਈ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਐਵਾਰਡ” ਵੀ ਮਿਲਿਆ। ਫ਼ਿਲਮੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗਾ।

‘ਵੋ ਕਾਗਜ਼ ਕੀ ਕਸ਼ਤੀ’ ਅਤੇ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ

ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਨੇ ਫ਼ਾਕਿਰ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। “ਵੋ ਕਾਗਜ਼ ਕੀ ਕਸ਼ਤੀ” ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਗੀਤ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ, ਸਗੋਂ ਗੁਆਚੇ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਟੁੱਟੇ ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਦਾਸਤਾਨ ਬਣ ਗਿਆ।

ਜਗਜੀਤ ਅਤੇ ਫ਼ਾਕਿਰ ਦੀਆਂ ਮਹਿਫ਼ਲਾਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨ। ਉਹ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ‘ਤੇ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਹਰ ਸ਼ੇਅਰ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਦੇ।

“ਜੋ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ, ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਬੁਰਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ
ਜਿਸਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਸਨੂੰ ਖ਼ੁਦਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ”
“ਮੇਰਾ ਕਾਤਿਲ ਹੀ ਮੇਰਾ ਜੱਜ ਹੈ
ਉਹ ਮੇਰੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫੈਸਲਾ ਦੇਵੇਗਾ?”
“ਇਸ਼ਕ ਇਸ਼ਕ ਹੈ, ਇਹ ਕੋਈ ਮਜ਼ਾਕ ਨਹੀਂ
ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫੈਸਲਾ ਨਾ ਲਵੋ”

ਆਖ਼ਰੀ ਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਵਿਰਾਸਤ

19 ਫਰਵਰੀ, 2008 ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ 74 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਫ਼ਾਕਿਰ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਅੱਜ ਵੀ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਫ਼ਾਕਿਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਭਾਵੇਂ ਘੱਟ ਸੀ, ਪਰ ਜੋ ਲਿਖਿਆ ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹੀ ਸੱਚੀ ਫ਼ਕੀਰੀ ਹੈ।