ਵੱਡੇ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਗਾਇਨ ਸੁਣੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਰਮ, ਨਾਜ਼ੁਕ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਪਹਿਲਵਾਨ ਵਰਗੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਚੌਧਰੀ ਮੁੱਛਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਖਾਨ ਸਾਹਿਬ, ਜਦੋਂ “ਕਾ ਕਰੂੰ ਸਜਨੀ ਆਈ ਨਾ ਬਾਲਮ,” “ਯਾਦ ਪਿਆ ਕੀ ਆਈ,” ਜਾਂ “ਬਾਜੂਬੰਦ ਖੁਲ ਖੁਲ ਜਾਏ” ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਿਆਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੋਹੇ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਨਾਰੀਲੀ ਪਰ ਜੀਵੰਤ ਮਰਦਾਨਗੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਇਹੀ ਗੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ‘ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਖਯਾਲ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਤੋਂ ਤਾਲੁਕ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਗਵਾਈਏ ਆਪਣੀਆਂ ਤਾਨਾਂ ਲਈ ਜਾਣੇ ਗਏ। ਦਿੱਲੀ, ਗਵਾਲੀਅਰ ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਰਵਾਇਤੀ ਦੀ ਜੜਾ ਤੋਂ ਉਭਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਕੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਂਦ ਚ ਆਏ ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਯ ਉਸਤਾਦ ਅਲੀ ਬਖਸ਼ (1850 – 1920) ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸਤ ਉਸਤਾਦ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਉਸਤਾਦ ਆਸ਼ਿਕ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਜਨਕ ਮਣਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕੁਝ ਉਸਤਾਦ ਤਾਰਨਸ ਖਾਨ ਨੂੰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਉਸਤਾਦ ਜੱਸੇ ਖਾਨ ਨੂੰ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਅਲੀ ਬਖਸ਼ ਅਤੇ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੀ ਜੋੜੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ, ਮੁਗਲਾਂ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਨਾਭਾ, ਸ਼ਾਮ-ਚੌਰਾਸੀ, ਤਲਵੰਡੀ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਮਿਲੀ।
ਤੇਜ਼ ਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰਤ ਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੂਬੀ ਹੈ। ਇਸ ਗਾਇਕੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ, ਸੁਰ, ਤਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸੁਮੇਲ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਚਮਤਕਾਰ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਅੱਜ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਨਾਮ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਲੀ ਬਖ਼ਸ਼ ਅਤੇ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨੂੰ ਆਲੀਆ-ਫੱਤੂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲੀ। ਪਟਿਆਲਾ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸੰਸਥਾਪਕ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਕਰਨੈਲ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਫੌਜ ਦੇ ਜਨਰਲ-ਕਰਨਲ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਿਸ਼ਮੇ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਾਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿੱਚ ਮਨਮੋਹਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਗਾਇਕ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬੁਵਾ ਨੇ ਰਾਗ ਹਮੀਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ:
“ਗੁਣੀ ਜਨ ਮੇ ਜਬ ਗਾਵੇ
ਆਲੀਆ-ਫੱਤੂ, ਕਹਿਤ ਗੁਣ ਪਾਵੇ”
ਇਸ ਜਰਨੈਲ-ਕਰਨੈਲ ਜੋੜੀ ਵਿੱਚੋਂ, ਉਸਤਾਦ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੂੰ ਤਾਲਾਂ ਦਾ ਖਲੀਫਾ, ਭਾਵ, ਸੁਰ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਰਾਗ ਅਦਾਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਚਨਾ ਹੈ:
“ਤਾਣ ਕਪਤਾਨ ਕਹਾਯੋ ਜਗ ਮੇ ਫ਼ਤਹਿ ਅਲੀ ਖਾਨ
ਤਾਣ ਕਪਤਾਨ ਜਬ ਗਾਵੇ ਤਬ ਗੁਣੀ ਰਿਝਾਵੇ ਗੁਣੀ ਭਏ ਮਿਹਰਬਾਨ
ਤਾਣ ਕਪਤਾਨ ਕਿ ਐਸੀ ਫਿਰਤ ਹੈ ਜੈਸੇ ਅਰਜੁਨ ਜੀ ਕੇ ਬਾਣ”
ਵੀਹ-ਪੱਚੀ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਟੂਡੇ ਨੇ ਇੱਕ ਐਲਬਮ, ਗ੍ਰੇਟ ਵੌਇਸਿਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰਾਜਨ-ਸਾਜਨ ਮਿਸ਼ਰਾ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੂਸਰੀ ਵਾਲੀ ਬੰਦਿਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ, ਤਾਨ-ਕਪਤਨ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ।
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ, ਲੋਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਏਬੀਸੀਡੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਇਆ ਜੇ ਤਾਨਸੇਨ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕੇ? ਕਾਨਸੇਨ ਤਾਂ ਬਣ ਹੀ ਸਕਦੇ ਹਨ!
Leave a Comment