ਉਸ ਦੌਰ ਦਾ ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਨਾਗਾਰਜੁਨ

ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਸਮਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਬਾਬਾ ਨਾਗਾਰਜੁਨ ਨੇ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਨਿਕਲੇ ਸੀ। ਇਸ ਲੰਬੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਥੋਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਜਾਂਚਿਆ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤੇ।

ਨਾਗਾਰਜੁਨ ਉੱਥੇ 17 ਮਹੀਨੇ ਰਹੇ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਸਾਰਸਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਕੂਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਉਥੇ ਸਿੰਧ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਮਿਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਸਾਲਾ ਕੌਮੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯਾਤਰਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖਿਆ, ਜੋ 23 ਅਤੇ 30 ਦਸੰਬਰ, 1945 ਨੂੰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਹੁੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ, ਬਾਬਾ ਨੇ ਉਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਿੰਧ ਬਾਰੇ ਕਈ ਗੂੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੇਰਵੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: “1941 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੰਧ ਸੂਬੇ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 4.5 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 1.1 ਮਿਲੀਅਨ ਹਿੰਦੂ ਹਨ। ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਭਾਅ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੂਫੀ ਅਤੇ ਨਾਨਕਪੰਥੀ ਹੈ। 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ਾਹਨਾਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਅਰਬੀ ਪਾਠ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਥੇ ਬੋਧ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੋਵਾਂ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਸਨ। ਸਿੰਧ ਉੱਤੇ ਅਰਬ ਹਮਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 692 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਕਾਸਿਮ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ, ਇਸ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੀਰਾਂ, ਕਲਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨਵਾਬਾਂ ਦੀ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ, ਸਥਾਨਕ ਆਬਾਦੀ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ, ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੱਸੀ ਅਤੇ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੇ ਉਪਜਾਉ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖਾਲੀ ਕਰ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਛੱਡ, ਤੱਕੜੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਣਾ ਪਿਆ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਿੰਧ ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ ਜੀਵਨ ਅੱਜ ਹਿੰਦੂ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।”

ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੰਧ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸੂਫ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿੰਧੀ ਲੋਕ ਉਹੀ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਵਕਾਲਤ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਦੀ ਨੀਂਹ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਬਾਬਾ ਨਾਗਾਰਜੁਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਸਿੰਧੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਆਇਤ ਸੁਣਾਉਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦੁਲ ਲਤੀਫ਼ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸਤਰਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ। ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦੁਲ ਲਤੀਫ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗੋਸਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਵਰਗੀ ਹੈ।

ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸਿੰਧੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੰਦਰਾਂ, ਵਰੁਣ ਚੈਤਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅੱਗੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸਿੰਧੀ ਹਿੰਦੂ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਅਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਬਰਾਬਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਰ ਨਿਵਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨੇ ਕੰਧਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਸਗੋਂ ਰਸਤੇ ਖੋਲ੍ਹੇ। ਬਾਬਾ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਸਤ ਫਕੀਰ, ਸੱਚਲ ਸਰਮਸਤ ਦੇ ਇੱਕ ਦੋਹੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਅਹਿ ਰੁਹੁ ਮੁਖਿ ਜੋ ਅਰਬ ਜੋ ਆਇ ਖਾਕੀ ਹਿੰਦੂਜੀ
ਅਹਮਦ ਮਿਲ੍ਯੋ ਹੁਤੇ ਤ ਹਿਤੀ ਸ਼ਿਆਮ ਮਿਲ੍ਯੋ ਅਹਿ

ਭਾਵ – ਮੇਰੀ ਆਤਮਾ ਅਰਬ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਹਿੰਦੂ ਦਾ। ਉਥੇ ਜੇਕਰ ਮੁਹੱਮਦ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਇਥੇ ਸ਼ਿਆਮ ਮਿਲੇ

ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਿੰਧ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਖੇਤਰ ਸੀ ਜਿਥੇ ਫਿਰਕੂ ਦੰਗੇ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਿੰਸਕ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਨਾਗਾਰਜੁਨ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕਤਾਰਾ ‘ਤੇ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤ ‘ਤੇ ਨੱਚਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ। ਮੁਲਤਾਨ ਕਦੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ।

ਸਿੰਧ ਦੇ ਸੰਤ ਉਦੇਰੋ, ਜਿਸਨੂੰ ਲਾਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਵਰੁਣ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਅਸੁਰ ਸੱਭਿਅਤਾ ਵਿੱਚ ਓਨਾ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਕਿ ਵੈਦਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ। ਅਸੁਰ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੰਧ ਦੇ ਮੋਹਨਜੋ-ਦਾਰੋ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੜੱਪਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪਾਣੀ-ਪੂਜਾ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਨਾਗਾਰਜੁਨ ਨੇ ਨੇੜਲੇ ਮੁਲਤਾਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ-ਪੂਜਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਸੰਪਰਦਾ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਦਰਿਆਪੰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਵਰੁਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਿੰਧੁ ਨਦੀ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਨਾਮ ਦਰੀਆਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਸੀ।

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਾਠਕਾਂ ਚ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬਾਬਾ ਨਾਗਾਰਜੁਨ ਦੇ ਯਾਤਰਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਤੇ ਯਾਦਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਯਾਤਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਖੋਜਕਰਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਡੇ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਿੰਧ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਲੇਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮਨਮੋਹਕ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।