ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਦਸਤਾਰ (ਪੱਗ) ਦਾ ਸਥਾਨ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਇੱਜ਼ਤ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਦਸਤਾਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ, ਦਸਤਾਰ ਨੂੰ ‘ਤਾਜ’ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਸਿਰ ਢੱਕਣ ਲਈ ਇੱਕ ਕੱਪੜਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੈ।
ਦਸਤਾਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦਸਤਾਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। 1699 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਦਸਤਾਰ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਵੱਖਰਾ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਦਸਤਾਰ ਸਿਰਫ ਉੱਚ ਘਰਾਣਿਆਂ ਜਾਂ ਰਾਜੇ-ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸੀ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਣ ਦਾ ਹੱਕ ਦੇ ਕੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ‘ਬਰਾਬਰੀ’ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਦਸਤਾਰ ਸਿੱਖ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ੈਲੀਆਂ: ਪਛਾਣ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ (ਮਾਝਾ, ਮਾਲਵਾ, ਦੁਆਬਾ) ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੇ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਹਨ:
- ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਾਹੀ ਪੱਗ: ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ‘ਲੜ’ ਅਤੇ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਦਿੱਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।
- ਦੁਮਾਲਾ: ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ‘ਦੁਮਾਲਾ’ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ‘ਦੋ’ ਅਤੇ ‘ਮੱਲਾ’ (ਕੱਪੜਾ) ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਦੋ ਪੱਗਾਂ (ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਕੇਸਕੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਵੱਡੀ ਪੱਗ)। ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
- ਮੋਰਨੀ (ਪੋਚਵੀਂ) ਪੱਗ: ਇਹ ਪੱਗ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਸੰਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਪੱਗ ਦਾ ਅਗਲਾ ਹਿੱਸਾ ਤਿੱਖਾ (ਨੁਕੀਲਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੱਸ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਵੱਟਾਂ ਵਾਲੀ ਪੱਗ: ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਟਾਂ ਵਾਲੀ ਪੱਗ ਦਾ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੇਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਗ ਵਿੱਚ ਲੜਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਰੀਕ ਵੱਟ (ਵਲ) ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਰਫ (Rough) ਅਤੇ ਸਟਾਈਲਿਸ਼ ਦਿੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
- ਮਲਵਈ ਪੱਗ: ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਇਹ ਪੱਗ ਥੋੜ੍ਹੀ ਉੱਚੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਸਦਾ ਸਟਾਈਲ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।
ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ
ਪੱਗਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ‘ਫੁੱਲ ਵਾਇਲ’ ਜਾਂ ‘ਰੂਬੀਆ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲ ਵਾਇਲ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰੂਬੀਆ ਥੋੜ੍ਹਾ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਲਗਾ ਕੇ ‘ਪੁਨੀ’ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੜ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬੈਠ ਸਕਣ।
ਪੱਗ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ
ਪੱਗ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਵੀ ਡੂੰਘੇ ਅਰਥ ਹਨ। ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਅਕਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੇਸਰੀ (ਸਫ਼ਰਾਨ) ਰੰਗ ਜਜ਼ਬਾ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਫ਼ੈਦ ਰੰਗ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਲਾ ਰੰਗ ਅਕਸਰ ਰੋਸ ਜਾਂ ਸਾਦਗੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਲਾਬੀ ਜਾਂ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਜਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਗਲੋਬਲ ਫੈਸ਼ਨ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ
ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੱਗ ਸਿਰਫ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਗਲੋਬਲ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ ਵਰਗੇ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਨੇ ਦਸਤਾਰ (ਪੱਗ) ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ‘ਸਟਾਈਲ ਆਈਕਨ’ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਪੱਗ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਪੱਗ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ‘ਮੈਚਿੰਗ’ ਜਾਂ ‘ਕੰਟਰਾਸਟ’ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕੇਸਰੀ, ਨੀਲੇ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੁਣ ਪੀਚ, ਮਿੰਟ ਗ੍ਰੀਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਵੇਂ ਰੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਵੀ ਆਮ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜਿਥੇ ਪੱਗ ਦੇ ਸਟਾਈਲ ਬਦਲੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਹੀ ਹੁਣ ਨੌਜਵਾਨ ‘ਪਰਨਾ’ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੇ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਵੀ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ‘ਚੈੱਕ’ ਵਾਲੇ ਪਰਨੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ ਹਨ।
‘ਟਰਬਨ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਸੈਂਟਰ’, ‘ਦਸਤਾਰ ਮੁਕਾਬਲੇ’ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਮੌਜੂਦ ‘ਪੱਗ ਦੇ ਟਿਊਟੋਰੀਅਲ’ ਨੇ ਵੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਅਮੀਰ ਵਿਰਸੇ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਪੱਗ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਾਣ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿਣਗੇ, ਪਰ ਪੱਗ ਦੀ ਮੂਲ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੇਗਾ।
Leave a Comment