ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ: ਹੁਣ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨਾਲ ਸੰਜੋਇਆ ਜਾਏਗਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅਣਮੁੱਲਾ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਮਾਇਆ ?

ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੌਮ ਦੀ ਹੋਂਦ ਉਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਛਿਪੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ‘ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ’ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਸੰਤਾਂ, ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮੀਆਂ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੀਰੇ-ਜਵਾਹਰਾਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਤੋਲੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। 1984 ਦੇ ‘ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ’ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਸਰਮਾਏ ਲਈ ਇੱਕ ਅਸਹਿ ਦੁਖਾਂਤ ਸੀ।

ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 8 ਫਰਵਰੀ 1946 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (SGPC) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦੁਰਲੱਭ ਪਾਂਡੂਲਿਪੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੱਤ ਹੇਠ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਸੀ।

1984 ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ‘ਚ ਸਨ 20,000 ਦੁਰਲੱਭ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ

1984 ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 20,000 ਦੁਰਲੱਭ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਐੱਸਜੀਪੀਸੀ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਇਸ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ, 12,613 ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਪੁਸਤਕਾਂ, 512 ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਬੀੜਾਂ, 2,500 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ 20-25 ਅਸਲ ‘ਹੁਕਮਨਾਮੇ’, ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅਹਿਮ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। 1984 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤਕ ਐੱਸਜੀਪੀਸੀ ਸਮੇਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਇਹ ਮੁੱਦਾ ਚੁੱਕਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ ਹੈ।

1984 ਦਾ ਅਗਨ ਕਾਂਡ ਅਤੇ ਨਾਲੰਦਾ ਦੀ ਯਾਦ

ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਫ਼ੌਜ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣੀ। ਗਵਾਹਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਲੇ ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤਕਸ਼ਸ਼ਿਲਾ ਅਤੇ ਨਾਲੰਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇਹ ਨੁਕਸਾਨ ਸਰੀਰਕ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਡੂੰਘਾ ਸੀ। ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਬੀੜਾਂ ਦਾ ਅਗਨ-ਭੇਟ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦਾ ਗਾਇਬ ਹੋਣਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਬੌਧਿਕ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਅੱਜ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ।

ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਮਾਨ ਕੇਂਦਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੇ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਅਜੇ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।

ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਿਆ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਦਾ ਮੁੱਦਾ

ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਜ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਨੇ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਬੜੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਉਠਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਧਿਆਨ ਦਿਓ ਮਤੇ’ ਰਾਹੀਂ ਸਦਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 1984 ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜੋ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਮਾਇਆ ਨੁਕਸਾਨਿਆ ਜਾਂ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨਾ ਕੌਮ ਦੀ ਅਣਖ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸੰਧੂ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜੋ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਕੇਂਦਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਕੋਲ ਹਨ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਜੋ ਨੁਕਸਾਨੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ-ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਰਕ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

AI ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ- ਉਮੀਦ ਦੀ ਨਵੀਂ ਕਿਰਨ

ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰੀ ਗਜੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਤਸ਼ਾਹਜਨਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ‘ਗਿਆਨ ਭਾਰਤਮ ਮਿਸ਼ਨ’ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਇਸ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਲਟੀ-ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਇਮੇਜਿੰਗ ਤਕਨੀਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅੱਗ ਜਾਂ ਨਮੀ ਕਾਰਨ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੁਕਸਾਨੇ ਗਏ ਹਨ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਹੀ ਉੱਡ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਲੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਜਾਗਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (ਏ.ਆਈ) ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਅਧੂਰੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਡਿਜੀਟਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

‘ਗਿਆਨ ਭਾਰਤਮ ਮਿਸ਼ਨ’ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ‘ਗਿਆਨ ਭਾਰਤਮ ਮਿਸ਼ਨ’ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਤਹਿਤ ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਸਰਮਾਏ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਾਈਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸੌਗਾਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਣਗੇ, ਸਗੋਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਖੋਜਾਰਥੀ ਇੱਕ ਕਲਿੱਕ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਣਗੇ।

ਦੱਸਦੇ ਚੱਲੀਏ ਕਿ, ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਨਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਿੱਖ ਕੌਮ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। 1984 ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਭਰਨ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਉਸ ਗੁਆਚੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਲੱਭਿਆ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ AI ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਪੁਰਾਲੇਖ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਨਾਮੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਿਉਂਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਆਪਣੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਬਚਾਇਆ, ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।