ਹਰ ਸਾਲ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ, ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ‘ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਚ ਦਿਵਸ’ ਮਨਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਨ ਨਾਚ ਦੀ ਉਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ ਜੋ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋੜ ਕੇ ਸਿੱਧੀ ਰੂਹ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਮੰਚ ‘ਤੇ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਨਾਚਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ ਸਦਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮੋਹਰੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਚ ਸਿਰਫ ਸਰੀਰਕ ਹਰਕਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਖੁਸ਼ੀਆਂ, ਦੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਚਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਗੱਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਹੈ ਭੰਗੜੇ ਦੀ ਧਮਕ ਅਤੇ ਗਿੱਧੇ ਦੀਆਂ ਤਾਲੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ।
ਭੰਗੜਾ ਅਤੇ ਗਿੱਧਾ: ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੇ ਦੋ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ
ਜਦੋਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਭੰਗੜਾ ਅਤੇ ਗਿੱਧਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਭੰਗੜਾ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੱਭਰੂਆਂ ਦਾ ਜੋਸ਼
ਭੰਗੜਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਨਾਚ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਚ ਪੰਜਾਬੀ ਗੱਭਰੂਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਮਰਦਾਨਗੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਭੰਗੜੇ ਦਾ ਸਬੰਧ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਾਢੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਉਗਾਈ ਕਣਕ ਦੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਫਸਲ ਨੂੰ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀ ਦੇਖਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਢੋਲ ਦੀ ਗੂੰਜਦੀ ਤਾਲ ਅਤੇ ‘ਬੱਲੇ-ਬੱਲੇ’ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਭੰਗੜੇ ਦੀ ਜਾਨ ਹਨ। ਅੱਜ, ਭੰਗੜਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਅੱਜ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਨਵੇਂ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਇਸਦੀ ਅਸਲ ਰੂਹ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
ਗਿੱਧਾ: ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ
ਜੇਕਰ ਭੰਗੜਾ ਗੱਭਰੂਆਂ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿੱਧਾ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦੀ ਕੋਮਲਤਾ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੈ। ਗਿੱਧੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਾਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਧਮਕ ਹੀ ਸੰਗੀਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗਿੱਧੇ ਰਾਹੀਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਬੋਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੱਸ-ਨੂੰਹ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ, ਦਿਉਰ-ਭਾਬੀ ਦੀ ਨੋਕ-ਝੋਕ, ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ‘ਤੇ ਵਿਅੰਗ ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਚ ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਹਾਸ-ਰਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਵੰਨਗੀਆਂ: ਸਾਡੀ ਅਸਲ ਵਿਰਾਸਤ
ਅੱਜ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਿਥੇ ਭੰਗੜਾ ਅਤੇ ਗਿੱਧਾ ਵਪਾਰਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਚ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਹਿਮ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵੰਨਗੀਆਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੋਪ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੰਨਗੀਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨਾ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਲੋੜ ਹੈ।
ਸੰਮੀ: ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਤੜਪ ਦਾ ਨਾਚ
ਸੰਮੀ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਦਲ ਬਾਰ ਇਲਾਕੇ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਚ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਚ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ‘ਸੰਮੀ’ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਨੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ‘ਢੋਲੇ’ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਨੱਚਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਚ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਢੋਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਚੁਟਕੀਆਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਨੱਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸੰਮੀ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਹਿਰ ਨਚਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਚ ਅੱਜ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਂ, ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਯੂਥ ਫੈਸਟੀਵਲਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਝੁੰਮਰ: ਸਬਰ ਅਤੇ ਮਸਤੀ ਦਾ ਨਾਚ
ਝੁੰਮਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਚ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਭੰਗੜਾ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ ਵਾਲਾ ਨਾਚ ਹੈ, ਉਥੇ ਝੁੰਮਰ ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਸਬਰ ਵਾਲਾ ਨਾਚ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਚਾਰ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਝੂਮਦੇ ਹੋਏ ਨੱਚਦੇ ਹਨ। ਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਧੀਮਾ ਫਿਰ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਨਾਂ ਝੂਮ-ਝੂਮ ਕੇ ਨੱਚਣ ਕਾਰਨ ਝੁੰਮਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਹ ਨਾਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਅਤੇ ਮਸਤੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਅੱਜ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਵਾਲੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਝੁੰਮਰ ਦੀ ਉਹ ਸਹਿਜਤਾ ਲੋਪ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਲੁੱਡੀ: ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਜਸ਼ਨ
ਲੁੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਨਾਚ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਚ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਨੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਜਿੱਤ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਲੁੱਡੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲਹਿਰਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਚੁਟਕੀਆਂ ਵਜਾਉਣਾ ਮੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਤ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਵੇਲੇ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਲੁੱਡੀ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਸਿਰਫ ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਭੰਗੜੇ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ।
ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਨਾਚ
ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਾਚ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ:
ਧਮਾਲ: ਇਹ ਨਾਚ ਪੀਰਾਂ-ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੇ ਅਖਾੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਨਾਚ ਹੈ ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਨੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਲਵਈ ਗਿੱਧਾ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਨਾਚ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਬਾਬਿਆਂ ਦਾ ਗਿੱਧਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਚਿਮਟਾ, ਗਾਗਰ ਅਤੇ ਕਾਟੋ ਵਰਗੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਚ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹਾਸ-ਰਸ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਿੱਕਲੀ: ਇਹ ਛੋਟੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਨਾਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਗੋਲ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਚ ਬਚਪਨ ਦੀ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਰੁਝਾਨ
ਅੱਜ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨਾਚ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮੰਚਾਂ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ।
Bhangra-Fit: ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਭੰਗੜਾ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਜਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ‘ਜ਼ੁੰਬਾ’ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਿਟਨੈਸ ਵਰਕਆਊਟ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ‘ਭੰਗੜਾ-ਕਾਰਡੀਓ’ ਕਲਾਸਾਂ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਲੋਕ ਇਸ ਊਰਜਾ ਭਰਪੂਰ ਨਾਚ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ: ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਟਿੱਕਟੌਕ ਵਰਗੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਨੇ ‘ਝੂੰਮਰ’ ਅਤੇ ‘ਲੁੱਡੀ’ ਵਰਗੀਆਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਵੰਨਗੀਆਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਡਿਜੀਟਲ ਮਾਧਿਅਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਮੀਰ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਾਈ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਸੰਭਾਲ
ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਚ ਦਿਵਸ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਭੰਗੜਾ ਅਤੇ ਗਿੱਧਾ ਸਾਡੀ ਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਪਰ ਸੰਮੀ, ਝੁੰਮਰ ਅਤੇ ਲੁੱਡੀ ਸਾਡੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਜੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਰੁੱਖ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਤੱਕ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕੇਗਾ। ਆਓ, ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗੀਏ।
Leave a Comment