ਚਰਖਾ! ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿੰਝਣਾਂ ਦੀ ਰੂਹ

ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਸਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸੰਦ ਮਾਤਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਚਰਖਾ’ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ। ਚਰਖਾ ਪੰਜਾਬੀ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਹ ਧੁਰੀ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਸਾਰ ਘੁੰਮਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਸੂਤ ਕੱਤਣ ਵਾਲੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਮਮਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ, ਸਹੇਲੀਆਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਗਵਾਹ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ।

ਚਰਖਾ ਬਣਾਉਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਤਰਖਾਣਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਲਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਮਾਹਲ, ਚਰਖੇ ਦੇ ਚੱਕ ਅਤੇ ਤੱਕਲੇ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਡੋਰੀ। ਤੱਕਲਾ, ਉਹ ਲੋਹੇ ਦੀ ਸੀਖ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸੂਤ ਕੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਰਮੱਖਾਂ, ਤੱਕਲੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਚਮੜੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ। ਹੱਥੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਚਰਖੇ ਦੇ ਚੱਕ ਨੂੰ ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੰਨੇ, ਲੱਕੜ ਦੇ ਦੋ ਖੜ੍ਹੇ ਥੰਮ੍ਹ ਜੋ ਚੱਕ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਰਖੇ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਨੱਕਾਸ਼ੀਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਰੰਗਲੇ ਚਰਖੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਜੜੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਸੁਆਣੀਆਂ ਦਾ ਮਾਣ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਚਰਖੇ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਮਹੱਤਵ

ਚਰਖੇ ਦਾ ਅਸਲ ਰੰਗ ‘ਤ੍ਰਿੰਝਣ’ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਘਰ ਜਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵੇੜ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਚਰਖੇ ਕੱਤਦੀਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਤ੍ਰਿੰਝਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਤ੍ਰਿੰਝਣ ਸਿਰਫ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮੰਚ ਸੀ। ਚਰਖੇ ਦੀ ਘੂਕਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਲੰਬੇ ਹੇਕ ਵਾਲੇ ਗੀਤ, ਮਾਹੀਏ ਅਤੇ ਘੋੜੀਆਂ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਚਰਖੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ….

“ਚਰਖਾ ਮੇਰਾ ਰੰਗਲਾ, ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੇਖਾਂ,
ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਂ, ਜਦੋਂ ਚਰਖੇ ਵੱਲ ਵੇਖਾਂ।”

ਦਾਜ ਦੀ ਸੁਗਾਤ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ

ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਧੀ ਨੂੰ ਦਾਜ ਵਿੱਚ ਚਰਖਾ ਦੇਣ ਦੀ ਰੀਤ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ ਸੀ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਚਰਖਾ ਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹੇਲੀ ਵਾਂਗ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਰਖਾ ਕੱਤਣਾ ਧੀ ਲਈ ਸਬਰ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇਪਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ। ਪੂਣੀਆਂ ਕੱਤਣਾ ਅਤੇ ਗੋਹੜੇ ਬਣਾਉਣਾ ਇੱਕ ਮੁਟਿਆਰ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਸੀ।

ਆਰਥਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ/ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਹੱਤਵ

ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਚਰਖਾ ਘਰੇਲੂ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਧੁਰਾ ਸੀ। ਔਰਤਾਂ ਕਪਾਹ ਤੋਂ ਸੂਤ ਕੱਤਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੁਲਾਹੇ ਖੱਡੀ ਉੱਤੇ ਖੱਦਰ ਬੁਣਦੇ ਸਨ। ਘਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੱਪੜੇ, ਖੇਸ, ਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋਈਆਂ ਇਸੇ ਹੱਥੀਂ ਕੱਤੇ ਸੂਤ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਰਖਾ ਪੰਜਾਬੀ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਚਰਖੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰੂਪਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚਰਖਾ ਅਤੇ ਸੂਤ ਕੱਤਣ ਨੂੰ ਨੇਕ ਅਮਲਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ।

“ਕੱਤ ਕੁੜੇ ਨੀਂ ਕੱਤ, ਕਿ ਤੇਰਾ ਚਰਖਾ ਨੌਲੱਖਾ”

ਇਥੇ ਚਰਖਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਵਾਸਾਂ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਕੱਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਅਜੋਕੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਧੁੰਦਲਾ ਹੋਣਾ

ਅੱਜ ਦੇ ਮਸ਼ੀਨੀ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਚਰਖਾ ਪੰਜਾਬੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ ਗਾਇਬ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਰੈਡੀਮੇਡ ਕੱਪੜਿਆਂ ਅਤੇ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਮਿੱਲਾਂ ਨੇ ਚਰਖੇ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿੰਝਣਾਂ ਦੀਆਂ ਰੌਣਕਾਂ ਹੁਣ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀਆਂ। ਅੱਜ ਚਰਖਾ ਸਿਰਫ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ, ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਜਾਵਟ ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਟੇਜਾਂ ‘ਤੇ ਇੱਕ ‘ਪ੍ਰੌਪ’ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਚਰਖਾ ਸਿਰਫ ਪੁਰਾਣੀ ਲੱਕੜ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਅੱਜ ਸੂਤ ਕੱਤਣ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਪਰ ਚਰਖੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ‘ਸਬਰ’ ਅਤੇ ‘ਕਿਰਤ’ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਸਤੂ ਨਾ ਬਣਨ ਦੇਈਏ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਈਏ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ, ਚਰਖੇ ਦੀ ਘੂਕਰ ਸਾਡੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹੇਗੀ।