ਭੜੋਲਿਆਂ ਦੀ ਮਹਿਕ! ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ‘ਚ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕਲਾ

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਜਾਇਆਂ ਦਾ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਗੂੜ੍ਹਾ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਸੋਈ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਤੱਕ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਛੋਹ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਕਲਾ ਸਿਰਫ ਸਜਾਵਟ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਮੋਹ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ। ਇਸ ਕਲਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਮੂਨਾ ਹੈ ‘ਭੜੋਲਾ’। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅੱਜ ਵਾਂਗ ਲੋਹੇ ਦੇ ਡਰੰਮ ਜਾਂ ਸਟੀਲ ਦੇ ਟੈਂਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਅਨਾਜ (ਕਣਕ, ਮੱਕੀ, ਦਾਲਾਂ) ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ‘ਭੜੋਲੇ’ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਭੜੋਲੇ ਪੇਂਡੂ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਜਾਂ ਰਸੋਈ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਅਨਾਜ ਨਮੀ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਰਹੇ।

ਭੜੋਲਾ ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਦਾ

ਭੜੋਲੇ ਬਣਾਉਣਾ ਕੋਈ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤਾਂ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਤੂੜੀ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਗੋਹਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਗਾੜ੍ਹਾ ਲੇਪ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਤੂੜੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦਿੰਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਸੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੜੋਲੇ ਵਿੱਚ ਤਰੇੜਾਂ ਨਾ ਆਉਣ। ਭੜੋਲਾ ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਦਾ; ਇਸ ਨੂੰ ਤਹਿ-ਦਰ-ਤਹਿ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਤਹਿ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੱਕਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਗਲੀ ਤਹਿ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਭੜੋਲੇ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਸਿਰਫ ਇਸਦੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸਦੇ ਉੱਪਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮਿੱਟੀ ਅਜੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਗਿੱਲੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਘਰ ਦੀਆਂ ਸੁਆਣੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਪੋਟਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਪਰ ਬੇਹੱਦ ਸੁੰਦਰ ਨਮੂਨੇ ਉੱਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਭੜੋਲਿਆਂ ‘ਤੇ ਤਿਕੋਣੇ, ਚੌਰਸ ਅਤੇ ਗੋਲ ਨਮੂਨੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜੋ ਕਿ, ਭਾਰਤੀ ਜਿਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਕਲਾ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਰੂਪ ਸਨ।

ਭੜੋਲਿਆਂ ‘ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਸੀ?

ਅਕਸਰ ਭੜੋਲਿਆਂ ‘ਤੇ ਮੋਰ, ਘੁੱਗੀਆਂ, ਤੋਤੇ ਅਤੇ ਫੁੱਲ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਉੱਕਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਪੰਛੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਬਰਕਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੜੋਲੇ ਨੂੰ ਸਫ਼ੈਦ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ‘ਤੇ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਕਲਾ ਹੋਰ ਵੀ ਨਿਖਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੱਸਦੇ ਨੇ ਕਿ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕਲਾ ਸਿਰਫ ਭੜੋਲਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਬੋਲਦੀ ਸੀ। ਦੁੱਧ ਰਿੜਕਣ ਅਤੇ ਕਾੜ੍ਹਨ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ‘ਹਾਰੇ’ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹਾਰੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਚੁੱਲ੍ਹੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਫ਼ੈਦ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਰਸੋਈ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਾਣੀ ਠੰਢਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਘੜੇ ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਜਮਾਉਣ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਚੱਟੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ‘ਚ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਤਰਕ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਬਣਦੇ ਸੀ ‘ਭੜੋਲੇ’

ਭੜੋਲੇ ਸਿਰਫ ਕਲਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰਕ ਵੀ ਸੀ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭੜੋਲੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਨਾਜ ਸਾਲਾਂ-ਬੱਧੀ ਖਰਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ। ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਭੜੋਲਾ ਘਰ ਦੀ ‘ਲਕਸ਼ਮੀ’ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਘਰ ਦੇ ਭੜੋਲੇ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਥੇ ਕਦੇ ਕਾਲ ਨਹੀਂ ਪੈ ਸਕਦਾ।

ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੁੰਦੀ ਵਿਰਾਸਤ

ਅੱਜ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਘਰਾਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਕੱਚੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਪੱਕੀਆਂ ਕੋਠੀਆਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਨਾਜ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਟੈਂਕੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਰੰਗਲੇ ਭੜੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਜਾਣਦੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ‘ਭੜੋਲਾ’ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕਲਾ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਜਾਂ ਫੋਟੋਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ।

ਮੁੜ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਲੋੜ

ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸਥਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਲਾ ਸਾਨੂੰ ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਲਈ ਹੈ, ਪਰ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਹ ਮਹਿਕ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਉਹ ਮੁਹੱਬਤ ਮਸ਼ੀਨੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ। ਸਾਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੀਏ। ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ‘ਇੰਟੀਰੀਅਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨਿੰਗ’ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਅਸੀਂ ਮੁੜ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਜਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਭੜੋਲੇ ਭਾਵੇਂ ਅੱਜ ਅਨਾਜ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾ ਆਉਣ, ਪਰ ਉਹ ਸਾਡੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਗਵਾਹ ਵਜੋਂ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਕੋਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਇਹ ਕਲਾ ਸਾਡੀ ਪਛਾਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣਾ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ।