ਪੰਜਾਬ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ‘ਅੰਨ ਭੰਡਾਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਜ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਫ਼ਸਲੀ ਚੱਕਰ ਨੇ ਜਿਥੇ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਰਹੇ ਖੇਤੀ ਖ਼ਰਚਿਆਂ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਲੋੜ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ‘ਖੁੰਬਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ’ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸਹਾਇਕ ਧੰਦਾ ਸਾਬਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਘੱਟ ਜ਼ਮੀਨ, ਘੱਟ ਪੂੰਜੀ ਅਤੇ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਚੋਖਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਖੁੰਬਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਬੀਬੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵਰਦਾਨ ਹੈ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ‘ਇੰਡੋਰ’ (ਕਮਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਣ ਵਾਲਾ) ਕਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਫਸਲ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਰੈਕ ਬਣਾ ਕੇ ਉਗਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਖੁੰਬਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ‘ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼!
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸਮ ਉਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਆਸਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।
ਖੁੰਬਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਲ ਖੇਤੀ ਲਈ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਨੁਕਤਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੁੰਬਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਕਣਕ ਦੀ ਤੂੜੀ ਜਾਂ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਾਂ ਨਾਲ ਸੋਧ ਕੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੀ ਕੰਪੋਸਟ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸੰਸਥਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ PAU ਜਾਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਲੈਬਾਰਟਰੀ ਤੋਂ ਹੀ ਬੀਜ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਖੁੰਬਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਲਈ 15 ਤੋਂ 30 ਡਿਗਰੀ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ 80-90% ਨਮੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਖੁੰਬਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਹੱਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖੁੰਬਾਂ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਕੰਪੋਸਟ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਲੀ ਤੋਂ ਵੀ ਕਮਾਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਿਰਫ ਤਾਜ਼ੀਆਂ ਖੁੰਬਾਂ ਵੇਚਣ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ‘ਵੈਲਯੂ ਐਡੀਸ਼ਨ’ ਰਾਹੀਂ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖੁੰਬਾਂ ਦਾ ਆਚਾਰ, ਪਾਊਡਰ, ਪਾਪੜ, ਅਤੇ ਸੂਪ ਮਿਕਸ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਵੇਚੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਖੁੰਬਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰੇਡਿੰਗ ਅਤੇ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੀ ਪੈਕਿੰਗ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਪਰ-ਮਾਰਕੀਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਭਾਅ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਛੋਟਾ ਕਿਸਾਨ ਇੱਕ ਸੀਜ਼ਨ ‘ਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੁਪਏ ਦੀ ਬਚਤ ਕਰ ਸਕਦੈ
ਇੱਕ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਕਿਸਾਨ 20×40 ਫੁੱਟ ਦੇ ਸ਼ੈੱਡ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੁਪਏ ਦੀ ਬਚਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ‘ਸਕਿੱਲ ਡਿਵੈੱਲਪਮੈਂਟ ਸੈਂਟਰ’ ਇਸ ਕਿੱਤੇ ਲਈ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਦੇ ਸਿਖਲਾਈ ਕੋਰਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਖਲਾਈ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਕੰਮ ਫ਼ੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਾਗਬਾਨੀ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਖੁੰਬਾਂ ਦੇ ਯੂਨਿਟ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਸਬਸਿਡੀ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਜਾਗਰੂਕ ਹਨ, ਖੁੰਬਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਵਿਟਾਮਿਨ-ਡੀ, ਅਤੇ ਫਾਈਬਰ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹਨ। ਸ਼ੂਗਰ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਦੇ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ।
ਇਹ ਸਿਰਫ ਖੇਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ‘ਐਗਰੀ-ਬਿਜ਼ਨਸ’
ਖੁੰਬਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਾ ਨਵਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿੱਤਾ ‘ਘੱਟ ਲਾਗਤ, ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ’ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਾਡੇ ਪੇਂਡੂ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਬੀਬੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲੈਣ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਖੇਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ‘ਐਗਰੀ-ਬਿਜ਼ਨਸ’ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ‘ਅੰਨਦਾਤਾ’ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਫ਼ਲ ‘ਵਪਾਰੀ’ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਓ, ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੁੰਬਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਵਰਗੇ ਸਹਾਇਕ ਧੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਈਏ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸਾਨੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਜਾਈਏ।
Leave a Comment