ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕੋਨੇ ‘ਚ ਗਿਆਨ ਦਾ ਭੰਡਾਰ-ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ!

ਤਰਨਤਾਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੱਡਾ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਚਹਿਲ-ਪਹਿਲ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 190 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਇਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਸੇ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਰੋਤ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅੱਜ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸ਼ਾਇਦ ਅਣਜਾਣ ਹੈ, ਇਹ ਹੈ ‘ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ’।

ਕਰੀਬ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕੇ ਪੁਰਾਣੀ ਇਹ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ, ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ (1881-1936) ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਅੱਜ ਦੇ ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲਾਂ-ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਇਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।

ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਕਰੀਬ 770 ਮੈਂਬਰ! ਪੇਂਡੂ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧੇਰੇ

ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਕੇਅਰਟੇਕਰ, 67 ਸਾਲਾ ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ (ਪੀ.ਐਸ.ਪੀ.ਸੀ.ਐਲ. ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ), ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਕਰੀਬ 770 ਮੈਂਬਰ ਹਨ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ, ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਕੋਲ ਕਾਜ਼ੀਕੋਟ ਸਮੇਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 43 ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ।

ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਕ, “ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਪੇਂਡੂ ਲੋਕ ਇਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।” ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ, ਪਰ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਰਸੂਲਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਬਾ ਬਸਤਾ ਸਿੰਘ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੇ 25 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ 3 ਅਧਿਆਪਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇਖਣ ਆਏ ਅਤੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਈ।

ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ 8000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ

ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ 15 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਥੇ 8000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ, ਜੀਵਨੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਘੇ ਲੇਖਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬੀਰ, ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੰਤ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਪੁਰ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਸੈਕਸ਼ਨ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਥਾਨਕ ਪਾਠਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਮੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।

ਇਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਯਮਿਤ ਪਾਠਕ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਕਰਨ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਲੋੜ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ, “ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੋ ਸਾਧਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਵਸੀਲੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ ਦੇ ਬਿਹਤਰ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ, ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਸਤਾ ਹੈ।

ਕੌਣ ਸਨ ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ?

ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਮਾਰਚ 1881 ਨੂੰ ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਮਾਹਰ ਵੈਦ ਬਣੇ। ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਗਿਆਸਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਰਾਜਨੀਤੀ, ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 200 ਟਰੈਕਟ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਪੱਛਮੀ ਕਲਾਸਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਸਕਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਰਲੱਭ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਹੈ।

ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਅਜੋਕੀ ਸਥਿਤੀ

ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ ਦਾ 3 ਅਕਤੂਬਰ 1936 ਨੂੰ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 1992 ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਮਰਿਆਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਇਸ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ ਦੀ ਪੋਤੀ ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਰੂਲਾ (ਯੂ.ਕੇ. ਵਾਸੀ) ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਲਾਟ ਹੈ ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਬਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਇਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੁਸਤਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।