ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ‘ਪਾਸ਼’ ਦਾ ਨਾਮ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਕਵੀ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੁੰਦਰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੱਚ, ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਾਸ਼ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਕਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ; ਉਹ ਵਿਦਰੋਹੀ ਚੇਤਨਾ, ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਲਲਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਮ ਨੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ, ਰਾਜਸੀ ਜਬਰ, ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੇਹਿੱਸੀ ਵਿਰੁੱਧ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ।
ਪਾਸ਼ ਦਾ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਰਦ, ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੇ ਸੁਪਨੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੱਠਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਵਤਾਰ ‘ਪਾਸ਼’ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਸਤੰਬਰ 1950 ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਸਲੇਮ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਪੇਂਡੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਪਲੇ-ਬੜ੍ਹੇ ਪਾਸ਼ ਨੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖਿਆ। ਖੇਤਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਲੋਕਧਰਾਤਲੀ ਬੁਨਿਆਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।
ਪਾਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਜਰਬੇ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਸੀਮਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ (BSF) ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦ-ਖ਼ਿਆਲੀ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹੀ ਸੁਭਾਅ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਟਿਕਣ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਮੰਜ਼ਿਲ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਾਸ਼ ਦਾ ਵਿਆਹ ਰਾਜਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹੀ।
ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਧਾਰਕ ਵਿਕਾਸ
1960 ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1970 ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਜੁਝਾਰੂ ਸਾਹਿਤਕ ਚੇਤਨਾ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਪਾਸ਼ ਵੀ ਇਸ ਦੌਰ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਹਲਚਲ ਤੋਂ ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਆਰਥਿਕ ਨਾਬਰਾਬਰੀ, ਵਰਗੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਜਬਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਮਨੁੱਖ ਸੀ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਖੁਦ ਅਕਸਰ ਗਰੀਬੀ, ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਸ਼ ਲਈ ਇਨਕਲਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤਾ ਬਦਲਣ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਦੋਵਾਂ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਪਰ ਕੈਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੇਲ੍ਹ ਅਤੇ ਜਬਰ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਿੱਖਾ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਬਣਾਇਆ।
ਪਾਸ਼ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਭਾਸ਼ਾ; ਸਿੱਧੀ, ਤਿੱਖੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ
ਪਾਸ਼ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਉਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜੋ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਬਣਾਵਟੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਥਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬਿੰਬ, ਤਿੱਖੇ ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸੱਚਾਈਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਗੁੱਸਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਸੋਚ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਦਰੋਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਪਾਸ਼ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵੀ ਹੈ, ਸਮਾਜਿਕ ਵੀ, ਮਾਨਵੀ ਵੀ ਅਤੇ ਬੇਹੱਦ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵੀ।
ਪਾਸ਼ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਧਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਖੇਤ ਸਿਰਫ਼ ਹਰਿਆਵਲ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਸਨ; ਖੇਤ ਮਿਹਨਤ, ਪਸੀਨੇ, ਕਰਜ਼ੇ, ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਿੰਬਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅਸਲ ਤਸਵੀਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ-ਉਮੀਦਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ‘ਲੋਹਕਥਾ’ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਲੋਕ-ਕਥਾ (Folk Tale) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ‘ਉੱਡਦੇ ਬਾਜ਼ਾਂ ਮਗਰ’ ਅਤੇ ‘ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ’ ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਯਥਾਰਥ (Political Reality) ਨੂੰ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ।
ਪਾਸ਼ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦਰੋਹੀ ਕਵੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਅਧੂਰਾ ਸਮਝਣਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ, ਦੋਸਤੀ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੋਮਲ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿਆਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੱਚਾਈਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪਾਸ਼ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਵੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਮਾਨਵੀ ਕਵੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸਭ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਾਡੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਮਰ ਜਾਣਾ
ਪਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ’ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਨੇ ਪਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਜ਼ੁਲਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦਾ ਮਰ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਤਾਂਘ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਹੱਥ ਧੋ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਆਖ਼ਰੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ- “ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ/ ਸਾਡੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਮਰ ਜਾਣਾ” ਪਾਸ਼ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਕਾਵਿ-ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਭ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ –
ਕਿਰਤ ਦੀ ਲੁੱਟ, ਸਭ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ
ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਕੁੱਟ, ਸਭ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ
ਗੱਦਾਰੀ ਲੋਭ ਦੀ ਮੁੱਠ, ਸਭ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ
ਬੈਠੇ ਸੁੱਤਿਆਂ ਫੜੇ ਜਾਣਾ – ਬੁਰਾ ਤਾਂ ਹੈ
ਡਰੂ ਜਿਹੀ ਚੁੱਪ ਵਿਚ ਮੜੇ ਜਾਣਾ – ਬੁਰਾ ਤਾਂ ਹੈ
ਸਭ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ
ਕਪਟ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਵਿਚ
ਸਹੀ ਹੁੰਦਿਆ ਵੀ ਦਬ ਜਾਣਾ, ਬੁਰਾ ਤਾਂ ਹੈ
ਕਿਸੇ ਜੁਗਨੂੰ ਦੀ ਲੋਅ ਖਾਤਿਰ ਪੜਨ ਲੱਗ ਜਾਣਾ – ਬੁਰਾ ਤਾਂ ਹੈ
ਸਭ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ
ਸਭ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਮੁਰਦਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਣਾ
ਨਾ ਹੋਣਾ ਤੜਪ ਦਾ
ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿਣ ਕਰ ਜਾਣਾ
ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣਾ ਕੰਮ ਤੇ
ਤੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਘਰ ਆਣਾ
ਸਭ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਸਾਡੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਮਰ ਜਾਣਾ
ਸਭ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਉਹ ਘੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
ਤੁਹਾਡੇ ਗੁੱਟ ‘ਤੇ ਚਲਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਜੋ
ਤੁਹਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਲਈ ਖੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ |
ਸਭ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਉਹ ਅੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਠੰਡੀ ਯੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
ਜਿਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਮੁਹੱਬਤ ਨਾਲ ਚੁੰਮਣਾ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ‘ਸੁਪਨਾ’ ਸਿਰਫ਼ ਨਿੱਜੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ, ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਵੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਾਲੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼ ਦੀ ਆਵਾਜ਼
1980 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਹਿੰਸਾ, ਡਰ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ-ਸਮਾਜਿਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰਾਜਸੀ ਜਬਰ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਵਧਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ। ਆਮ ਲੋਕ ਡਰ ਅਤੇ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼ ਨੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ ਜਬਰ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮਨੁੱਖੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ। ਪਾਸ਼ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸੋਚ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਡਰ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਨਿਡਰ ਆਵਾਜ਼ ਬਣੀ ਰਹੀ।
ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ‘ਤੇ ਪਾਸ਼ ਨੇ ਪੀਤਾ ਸੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜ਼ਾਮ
ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ (23 ਮਾਰਚ) ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੀ 23 ਮਾਰਚ 1988 ਦਾ ਦਿਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖਦਾਈ ਦਿਨ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਪਾਸ਼ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹੰਸ ਰਾਜ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਪਾਸ਼ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਗਰਮੀ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਿਆ।
ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਯੋਗ ਵੀ ਬੇਹੱਦ ਅਰਥਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ 23 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਾਸ਼ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 23 ਮਾਰਚ ਪਾਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦੇ ਗਏ।
ਪਾਸ਼ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਦੇਣ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ‘ਚ “ਪਾਸ਼” ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ
ਪਾਸ਼ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਦੇਣ ਨੂੰ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜੁਝਾਰੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਦੂਜਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ। ਤੀਜਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਵੀ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਤਰਕ, ਸਵਾਲ, ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਪਾਸ਼ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਚੇਤਨਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਪਹੁੰਚੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸਾਹਿਤਕ ਸਮਾਗਮਾਂ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ, ਜਨਤਕ ਮੰਚਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਸ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਦਹਾਕੇ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਅੱਜ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਥਾਈ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ।
ਅੱਜ ਵੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ, ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰੀ, ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਵੰਡ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਉਸ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਪਾਸ਼ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੁਪਨੇ, ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਤਾਂਘ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Leave a Comment