ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਡਿਗਰੀਆਂ, ਵੱਡੇ ਪੇ-ਪੈਕੇਜ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਲੋਬਲ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਲਾਈਫ਼ ਟਰੱਸਟੀ ਡਾ. ਇੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਜ਼ਨ ਮੁਤਾਬਕ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ ਸੀ, “ਵਿਦਿਆ ਵੀਚਾਰੀ ਤਾਂ ਪਰਉਪਕਾਰੀ”। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਉਹੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕਦਾ।
ਅੱਜ ਦੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਈਬਰ ਕਰਾਈਮ ਵਰਗੇ ਅਪਰਾਧ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਿਛਲੇ 53 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ “Guru Gobind Singh Study Circle” ਨਿਰੰਤਰ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਇੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸਟੱਡੀ ਸਰਕਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਟੱਡੀ ਸਰਕਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੋਈ ਸੋਚੀ-ਸਮਝੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਲਹਿਰ ਸੀ। ਸਾਲ 1972 ਵਿੱਚ, ਮੋਗਾ ਵਿਖੇ ਸਿਨਮੇ ਦੀਆਂ ਟਿਕਟਾਂ ਸਸਤੀਆਂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਹਿਰ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਦੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਲਹਿਰ ਬਹੁਤ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਗੌਰਮੈਂਟ ਕਾਲਜ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਪੰਜ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ (ਸਰਦਾਰ ਜਤਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ, ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਸਲਾਨੀ ਅਤੇ ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ) ਨੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਪੁਰਬ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੇ ਮਾਹੌਲ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਦੇ ਡਰੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਗੱਲ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਿਆ ਕਿ ਜਿਸ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਇਕ ਓਂਕਾਰ’ ਅਤੇ ‘ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ’ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਸੀ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 1972 ਵਿੱਚ ਕਾਲਜ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਗਰਾਊਂਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰਪੁਰਬ ਮਨਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਾਲ 1973 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਡਾ. ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ ਨੇ ਇਸ ਸੋਚ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦਿਆਂ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਯੂਨਿਟ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਡਾ. ਇੰਦਰਪਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਲਗਾਤਾਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ।
ਨੈਤਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਲੰਟੀਅਰ ਭਾਵਨਾ
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਟੱਡੀ ਸਰਕਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਅਤੇ ਕੈਂਪ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਲ 2025 ਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ ਡੇਢ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਇਹ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਸਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਡਾਕਟਰ, ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਜਾਂ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਬਣਨ, ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਗਾ ਇਨਸਾਨ ਬਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਲੰਟੀਅਰ ਫੋਰਸ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਅੱਜ ਤੱਕ, ਕੋਈ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਤਨਖ਼ਾਹ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਦਸਵੰਧ ਕੱਢ ਕੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਵਾਰਥ ਦੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ 53 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜੁੜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅੱਜ 70 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਗਰਮ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ
ਸਟੱਡੀ ਸਰਕਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਸਾਈਕਲੋਸਟਾਈਲ ਅਤੇ ਟਾਈਪਰਾਈਟਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦਾ ਦੌਰ ਆਇਆ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਵਿਖੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਮਾਧਿਅਮ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ AI ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ AI ਕੋਲ ਉਹੀ ਕੰਟੈਂਟ ਹੈ ਜੋ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਚੰਗਾ ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਕੰਟੈਂਟ ਪਾਵਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵੀ ਸਹੀ ਨਤੀਜੇ ਦੇਵੇਗੀ।
ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ
ਡਾ. ਇੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਦੀ ‘Gen Z’ ਪੀੜ੍ਹੀ ਕਈ ਵਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਝਿਜਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਵਰਤਮਾਨ ਜਾਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਜਿਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 100% ਲਿਟਰੇਸੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਮਸੀਤ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ 33 ਸਾਲ ਲੱਗੇ। ਅੱਜ ਵੀ, ਜੇਕਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਆਪਣੇ ਬਜਟ ਦਾ 10% ਹਿੱਸਾ ਸਿੱਖਿਆ ‘ਤੇ ਖ਼ਰਚ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਕਲਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ
ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕਲਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਾਬਰ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਲਮ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ “ਪਾਪ ਕੀ ਜੰਞ ਲੈ ਕਾਬਲਹੁ ਧਾਇਆ ਜੋਰੀ ਮੰਗੈ ਦਾਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ” ਕਹਿ ਕੇ ਸੱਚ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ। ਕਲਮ ਦੀ ਇਹ ਤਾਕਤ ਅੱਜ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਮਨੁੱਖ ਬਣਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ, ਬਹਾਦਰੀ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੇ ਕੰਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਮਨੁੱਖ ਯਾਨੀ ‘ਸਿੱਖ’ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ, ਸਰੀਰਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਹੋਵੇ।
ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ
ਜੇਕਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਾਰੀ ਆਬਾਦੀ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਜਾਵੇਗੀ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਖ਼ੁਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਹੀਣ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਅਹੰਕਾਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਆਵੇ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਟੱਡੀ ਸਰਕਲ ਦਾ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਇੱਕ ਰੀਲੇਅ ਦੌੜ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੀ ਬੈਟਨ ਫੜਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਟੀਚਾ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜ ਚੰਗੇ, ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕੌਮ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿ ਸਕੇ।
Leave a Comment