ਪੰਜਾਬ: ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੂਬਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਪੰਜਾਬ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸੂਬਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਦਲਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਭਾਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਛਾਣ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸਰਹੱਦਾਂ ‘ਤੇ ਡਟੇ ਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੌਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਨਾ ਅੱਜ ਵਾਲੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਸਨ, ਨਾ ਆਧੁਨਿਕ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਕਸ਼ਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ।

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਜਾਂ 1966 ਦੇ ਪੁਨਰਗਠਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਉਸ ਤੋਂ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ, ਵਪਾਰਕ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਧਰਮਾਂ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੋਇਆ।

ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਰਵਟ ਲਈ, ਉਸ ਦਾ ਅਸਰ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਸਮਾਜ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ‘ਤੇ ਪਿਆ।

ਪੰਜਾਬ ਨਾਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

‘ਪੰਜਾਬ’ ਸ਼ਬਦ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ‘ਪੰਜ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪੰਜ ਅਤੇ ‘ਆਬ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪਾਣੀ। ਭਾਵ, ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ। ਇਹ ਪੰਜ ਦਰਿਆ—ਝੇਲਮ, ਚਨਾਬ, ਰਾਵੀ, ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ—ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਵਪਾਰ, ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ।

ਅੱਜ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੰਜਾਬ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਅੱਜ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਿਆ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੂ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ—ਇਹ ਸਨ ਉਸ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਹੱਦਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਉਪਜਾਊ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਦੋਆਬ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦੋਆਬਾਂ ਨੇ ਮਾਝਾ, ਦੋਆਬਾ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਵਰਗੀਆਂ ਖੇਤਰੀ ਪਛਾਣਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।

ਭੂਗੋਲ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਕਦੀਰ ਲਿਖੀ

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਭੂਗੋਲ ਸੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਵੀ।

ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਉਪਜਾਊ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਆਬਾਦੀਆਂ ਫਲਦੀਆਂ-ਫੁੱਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਖੈਬਰ ਅਤੇ ਬੋਲਨ ਦੇ ਦਰਰੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਰਹੇ। ਇਹੀ ਉਹ ਰਸਤੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਪਾਰੀ ਵੀ ਆਏ, ਯਾਤਰੀ ਵੀ ਅਤੇ ਸੰਤ ਵੀ।

ਇਸੇ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਇਲਾਕਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਇੱਥੇ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਲੜੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖਦੇ ਵੀ ਰਹੇ। ਨਵੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਆਈਆਂ, ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਆਏ ਅਤੇ ਹਰ ਦੌਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰੰਗ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ।

ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਪੰਜਾਬ

ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਸਲਤਨਤਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਨੇ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ। ਹੜੱਪਾ ਅਤੇ ਮੋਹੰਜੋਦੜੋ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਉਦਾਹਰਨ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਅੱਜ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੌੜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਮਕਾਨ, ਸੁਚੱਜੀ ਜਲ ਨਿਕਾਸੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬਸਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਵਿਕਸਿਤ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਭਿਅਤਾ ਸੀ।

ਹੜੱਪਾ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਮੋਹਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਸੋਪੋਟਾਮੀਆ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਵਪਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਲਿਪੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੀ, ਪਰ ਇੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਧਰਤੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਵਿਕਾਸ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ।

ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਗਵਾਹ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਿਆਇ ਲਿਖੇ।

ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਵੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਖੈਬਰ ਅਤੇ ਬੋਲਨ ਦੇ ਦਰਰੇ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਰਸਤੇ ਰਹੇ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਸ਼ਾਸਕ ਜਾਂ ਵਪਾਰੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਆਇਆ, ਉਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਸੀ।

ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਜੰਗਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਕਹਿਣਾ ਇਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ, ਨਵੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਨਵੇਂ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਸੇ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਹੈ।

ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਹਾਕਮ ਦਾਰਾ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਢਾਂਚੇ, ਕਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਛਾਪ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।

ਜਦੋਂ ਸਿਕੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਪਹੁੰਚਿਆ

326 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਮਕਦੂਨੀਆ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸਿਕੰਦਰ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਜੇ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਝੇਲਮ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਰਾਜਾ ਪੋਰਸ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜੰਗ ਹਾਈਡੈਸਪੀਜ਼ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਭਾਵੇਂ ਸਿਕੰਦਰ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਰਾਜਾ ਪੋਰਸ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪੋਰਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜੰਗ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਮਿਲੀ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿਕੰਦਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਅ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੰਮਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨਾ ਪਿਆ। ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਯੂਨਾਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਦੌਰ ਜ਼ਰੂਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ।

ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸਾਮਰਾਜ

ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹੀ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਮੌਰਿਆ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੌਰਿਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬੌਧ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਪਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ।

ਮੌਰਿਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਕ ਵੇਖੇ। ਇੰਡੋ-ਗ੍ਰੀਕ, ਸ਼ਕ, ਪਾਰਥੀਅਨ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾਣ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ‘ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਸ਼ਾਣ ਸ਼ਾਸਕ ਕਨਿਸ਼ਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚਕਾਰ ਵਪਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ। ਸਿਲਕ ਰੂਟ ਰਾਹੀਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਪਾਰ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਦੌਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਸੰਪੰਨ ਬਣਾਇਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣਦਾ ਗਿਆ।

ਜਿੱਥੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਮਿਲੇ

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖ਼ੂਬੀ ਇਹ ਰਹੀ ਕਿ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੇ ਬਾਹਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੋ ਲਿਆ। ਇੱਥੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਨਵੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ।

ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਬੋਲੀਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਰਲਦੀਆਂ-ਮਿਲਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਵਪਾਰ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ, ਜਦਕਿ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਬਰਾਬਰੀ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਮਾਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।

ਇਹੀ ਉਹ ਦੌਰ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਨ ਲੱਗਾ।

ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਦਾ ਜਨਮ

ਪੰਦਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਮਾਜ ਕਈ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਸਥਿਰਤਾ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਊਚ-ਨੀਚ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ 1469 ਵਿੱਚ ਰਾਏ ਭੋਏ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਇਆ। ਅੱਜ ਇਹ ਸਥਾਨ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ, ਸੱਚ, ਮਿਹਨਤ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਲਹਿਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਸ ਦੀ ਜਾਤ ਜਾਂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅਧਿਆਇ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਦਲੀ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ‘ਤੇ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਛੱਡਿਆ।