1965 ਦੀ ਜੰਗ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਾਬਾਂਜ਼: 15 ਬਹਾਦਰ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅਮਰ ਕਹਾਣੀਆਂ

1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਇਸ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਕਈ ਸੈਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਬਹਾਦਰੀ, ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਟੈਂਕਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਭਾਰੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੋਰਚੇ ਸੰਭਾਲੇ ਅਤੇ ਕਈ ਜਾਬਾਂਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਾਥੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਮਹਾ ਵੀਰ ਚੱਕਰ (MVC), ਵੀਰ ਚੱਕਰ (VrC) ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੈਨਿਕ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ।

ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਅਜਿਹੇ 15 ਸੈਨਿਕ ਨਾਇਕਾਂ ਬਾਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ 1965 ਦੀ ਜੰਗ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਹਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ, ਵੀਰ ਚੱਕਰ

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਹਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਤ ਜਰਨੈਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਅਕਤੂਬਰ 1913 ਨੂੰ ਬਦਰੁਖਾਨ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਮੌਜੂਦਾ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ 5 ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਹੋਏ ਸਨ। 1965 ਦੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਮਕਰਨ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਪਰ ਹਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਮੋਰਚੇ ’ਤੇ ਡਟੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਅਸਲ ਉੱਤਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਪੈਟਨ ਟੈਂਕਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੈਨਿਕ ਸੇਵਾ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀਰ ਚੱਕਰ, ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਪੈਰੋ’, ਮਹਾ ਵੀਰ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਬਾਰ

ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਪੈਰੋ’ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਖਤਰਬੰਦ ਦਸਤਾ ਕਮਾਂਡਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਅਕਤੂਬਰ 1911 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਮਾਨਾ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ 7 ਲਾਈਟ ਕੈਵਲਰੀ ਵਿੱਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਹੋਏ। 1947–48 ਦੀ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟੈਂਕਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਜ਼ੋਜੀ ਲਾ ਵਰਗੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਮੋਰਚਿਆਂ ’ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਾ ਵੀਰ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਉਹ 1 ਆਰਮਰਡ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੇ GOC ਸਨ। ਸਿਆਲਕੋਟ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਨੇ ਫਿਲੌਰਾ ਅਤੇ ਪਾਗੋਵਾਲ ਵੱਲ ਬਖਤਰਬੰਦ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ਕਮਾਂਡ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਮਹਾ ਵੀਰ ਚੱਕਰ ਮਿਲਿਆ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ MVC & Bar ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, MVC ਅਤੇ VrC

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ 16 ਪੰਜਾਬ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੇ ਕਮਾਂਡਿੰਗ ਅਫਸਰ ਸਨ। 1965 ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾ ਵੀਰ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਵੀਰ ਚੱਕਰ, ਦੋਵੇਂ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲੇ। ਅਗਸਤ 1965 ਵਿੱਚ ਹਾਜੀ ਪੀਰ-ਬੇਦੋਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਬੇਦੋਰੀ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਚੋਟੀ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਸੀ। ਭਾਰੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖੁਦ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬੇਦੋਰੀ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀਰ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਟਾਲੀਅਨ ਦੀਆਂ ਜੰਗੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾ ਵੀਰ ਚੱਕਰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਗੁਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਸੰਘਾ, MVC

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਗੁਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਸੰਘਾ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਸਤੰਬਰ 1922 ਨੂੰ ਜੰਡੂ ਸਿੰਘਾ, ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ 3 ਮਹਾਰ ਬਟਾਲੀਅਨ ਦੇ ਕਮਾਂਡਿੰਗ ਅਫਸਰ ਸਨ। 1965 ਦੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਦੇਵਾ ਅਤੇ ਛੰਬ-ਜੌੜੀਆਂ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੀ ਬਟਾਲੀਅਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਖੀ। 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਡਿਆਲਾ ਕ੍ਰਾਸਿੰਗ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਅਗਲੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ’ਤੇ ਮੁੜ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। 1 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਬਖਤਰਬੰਦ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਟਾਲੀਅਨ ਘੇਰੇ ਜਾਣ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਸੀਮਤ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੰਘਾ ਨੇ ਰੱਖਿਆ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਕਾਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾ ਵੀਰ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਮੇਜਰ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ, MVC

ਮੇਜਰ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਨਵੰਬਰ 1934 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਈਸਾਪੁਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ 4 ਰਾਜਪੂਤ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਅਫਸਰ ਸਨ ਅਤੇ 14 ਦਸੰਬਰ 1958 ਨੂੰ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਹੋਏ। 1965 ਦੇ ਜੰਗੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਕਾਰਗਿਲ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਚੌਕੀਆਂ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮਿਲਿਆ। ਭਾਰੀ ਮੋਰਟਾਰ ਅਤੇ ਲਾਈਟ ਮਸ਼ੀਨ ਗੰਨ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੇਜਰ ਰੰਧਾਵਾ ਨੇ ਅੱਗੇ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਚੌਕੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਹੋਰ LMG ਚੌਕੀ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਸਰਵਉੱਚ ਕੁਰਬਾਨੀ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਮਹਾ ਵੀਰ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸੂਬੇਦਾਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ, MVC

ਸੂਬੇਦਾਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1933 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਸ਼ੋਭਨਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ 4 ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। 6 ਸਤੰਬਰ 1965 ਨੂੰ ਬਰਕੀ, ਲਾਹੌਰ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਇੱਕ ਮਸ਼ੀਨ ਗੰਨ ਪੋਸਟ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧਾਈ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੂਬੇਦਾਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਉਸ ਪੋਸਟ ਵੱਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਲੱਗਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਨੇਡ ਸੁੱਟ ਕੇ ਮਸ਼ੀਨ ਗੰਨ ਪੋਸਟ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਜ਼ਖਮਾਂ ਦੀ ਤਾਬ ਨਾ ਸਹਾਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਮਹਾ ਵੀਰ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਨਾਇਕ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, MVC

ਨਾਇਕ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਜੁਲਾਈ 1929 ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ 5 ਸਿੱਖ ਲਾਈਟ ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। 2 ਨਵੰਬਰ 1965 ਨੂੰ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਮੈਂਢਰ ਸੈਕਟਰ ਦੇ ਓਪੀ ਹਿੱਲ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੁਕੜੀ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨ ਗੰਨ ਪੋਸਟ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਮਿਲਿਆ। ਮਾਈਨਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੱਤ ਉੱਡ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟੇ। ਉਹ ਰੇਂਗਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਤਾਰਬੰਦੀ ਪਾਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਬੰਕਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਨੇਡ ਸੁੱਟ ਕੇ ਮਸ਼ੀਨ ਗੰਨ ਪੋਸਟ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਸਰਵਉੱਚ ਬਲੀਦਾਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਮਹਾ ਵੀਰ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਸੰਤ ਸਿੰਘ, MVC ਅਤੇ Bar

ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਜੁਲਾਈ 1921 ਨੂੰ ਪੰਜਗਰਾਈਂ ਕਲਾਂ, ਫਰੀਦਕੋਟ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਲਾਈਟ ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਨ ਅਤੇ 1964 ਵਿੱਚ 5 ਸਿੱਖ ਲਾਈਟ ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਸੰਭਾਲੀ। 1965 ਦੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਓਪੀ ਹਿੱਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰੀ ਜੰਗੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। 2–3 ਨਵੰਬਰ 1965 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਾਰੂਦੀ ਸੁਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਖੁਦ ਅੱਗੇ ਰਹੇ। ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਪੋਸਟ ’ਤੇ ਮੁੜ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾ ਵੀਰ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1971 ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ MVC ਦਾ ਬਾਰ ਵੀ ਮਿਲਿਆ।

ਸੂਬੇਦਾਰ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ, VrC

ਸੂਬੇਦਾਰ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ 5 ਸਿੱਖ ਲਾਈਟ ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਵਿੱਚ ਪਲਟੂਨ ਕਮਾਂਡਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 1925 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। 2/3 ਨਵੰਬਰ 1965 ਦੀ ਰਾਤ ਮੈਂਢਰ ਸੈਕਟਰ ਦੇ ਓਪੀ ਹਿੱਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਲਟੂਨ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਬੰਕਰਾਂ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਰੂਦੀ ਸੁਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਤਾਰਬੰਦੀ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਜਵਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ, ਪਰ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਮਲਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਬੰਕਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਨੇਡ ਸੁੱਟ ਕੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਢੇਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਚੌਕੀ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਜ਼ਖਮਾਂ ਦੀ ਤਾਬ ਨਾ ਸਹਾਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਵੀਰ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਮੇਜਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, VrC

ਮੇਜਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਮਾਰਚ 1941 ਨੂੰ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਬਟਾਲਾ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ 6 ਗਾਰਡਜ਼, ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਆਫ਼ ਦ ਗਾਰਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। 14/15 ਸਤੰਬਰ 1965 ਦੀ ਰਾਤ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਰਿੰਗਪੇਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਲਟੂਨ ਗਸ਼ਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੁਕੜੀ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਦੋ ਚੌਕੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ। ਮੇਜਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਚਾਰ ਲਾਈਨਾਂ ਕੱਟੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੋਰਚਿਆਂ ’ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖੁਦ ਅੱਗੇ ਰਹਿ ਕੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਨ ’ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਹਮਲਾ ਤੇਜ਼ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਖੁਦ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟੇ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਵੀਰ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਮੇਜਰ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, MVC

ਮੇਜਰ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਸਤੰਬਰ 1928 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਹਰਨਾਮਪੁਰਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ 4 ਹੌਡਸਨ ਹਾਰਸ ਦੇ ਸਕੁਐਡਰਨ ਕਮਾਂਡਰ ਸਨ। 1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਫਿਲੌਰਾ ਅਤੇ ਸੌਧਰੇ ਦੀਆਂ ਟੈਂਕ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਕੁਐਡਰਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਭਾਰੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਫਾਇਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟੈਂਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਂਕਾਂ ਅਤੇ ਸਾਜੋ-ਸਾਮਾਨ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। 19 ਸਤੰਬਰ 1965 ਨੂੰ ਸੋਦਰੇਕੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੈਂਕ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਗੋਲਾ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਟੈਂਕ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ। ਟੈਂਕ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਝੁਲਸ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਮਹਾ ਵੀਰ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਕਰਨਲ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ

ਕਰਨਲ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੈਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਦਸੰਬਰ 1920 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੈਨਿਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨਾਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੈਨਾਵਾਂ—ਥਲ ਸੈਨਾ, ਜਲ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ—ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। 1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ ਨੂੰ ਸੈਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 5 ਦਸੰਬਰ 2021 ਨੂੰ ਹੋਇਆ।

ਕੈਪਟਨ ਰੀਤ ਮਹਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ, VrC

ਕੈਪਟਨ ਰੀਤ ਮਹਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਦਸੰਬਰ 1942 ਨੂੰ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਆਈ.ਪੀ.ਐੱਸ. ਅਫਸਰ ਸਰਦਾਰ ਬਖ਼ਤਾਵਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੌਰਾਨ ਅਸਾਧਾਰਣ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਵੀਰਤਾ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀਰ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ।

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਸੈਨਾ ਮੈਡਲ

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਜਨਮ 26 ਜੂਨ 1942 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ 1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ 18 ਸਤੰਬਰ 1965 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਦਭੁੱਤ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਫਰਜ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੈਨਾ ਮੈਡਲ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ, ਹੌਂਸਲੇ ਅਤੇ ਕਰਤੱਵ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ, MVC

ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਸਤੰਬਰ 1932 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਨਰਲੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ 1953 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਆਰਮਰਡ ਕੋਰ ਵਿੱਚ ਕਮਿਸ਼ਨਡ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾ ਵੀਰ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 30 ਮਾਰਚ 2018 ਨੂੰ ਹੋਇਆ।

1965 ਦੀ ਜੰਗ: ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ

1965 ਦੀ ਜੰਗ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਹੱਦਾਂ ’ਤੇ ਲੜੀ ਗਈ ਇੱਕ ਜੰਗ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰੀ, ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਕਈ ਅਧਿਆਇ ਜੋੜੇ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੋਰਚਿਆਂ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਟੈਂਕਾਂ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕੀਤੀ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤੱਕ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਹਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਸੰਤ ਸਿੰਘ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਬਾਂਜ਼ਾਂ ਤੱਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਮੋਰਚੇ ’ਤੇ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਫਰਜ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਹਿੰਮਤ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਯਾਦ ਵੀ ਹਨ।