“ਡਿਊਟੀ ਸੀ, ਡਿਊਟੀ ਨਿਭਾਉਣੀ ਸੀ”—1965 ਦੀ ਜੰਗ ਨੂੰ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਤਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਨਾਲ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲਬਾਤ

65 ਦੀ ਜੰਗ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਾਂਬਾਜ਼

ਸਤੰਬਰ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਆਉਂਦੇ ਹੀ 1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਦੀ ਯਾਦ ਤਾਜ਼ਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਦੌਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ’ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਹੌਸਲੇ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਮੋਰਚੇ ਸੰਭਾਲੇ। ਇਸ ਜੰਗ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੁਦ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹਾਲਾਤ ਵੇਖੇ।

ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ‘ਸਾਡਾ ਪੰਜਾਬ’ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਪੌਡਕਾਸਟ ‘ਗੱਲਾਂ ਅਨਪਲੱਗਡ’ ਦੀ ਲੜੀ ‘65 ਦੀ ਜੰਗ—ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਾਂਬਾਜ਼’ ਵਿੱਚ ਰਿਟਾਇਰਡ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਤਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਨਾਲ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 1965 ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੈਂਬਰ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਪੈਰੋ’, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਖੁਦ ਤਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ—ਭਾਰਤ ਦੀ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਇਸ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1965 ਦੀ ਜੰਗ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ, ਕੱਛ ਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਜੰਗ ਦੇ ਫੈਲਣ, ਹਾਜੀ ਪੀਰ ਅਤੇ ਖੇਮਕਰਨ ਵਰਗੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੋਰਚਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਫੌਜੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।

ਸਵਾਲ: 1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਕਿਉਂ ਬਣੇ?

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਤਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ:

ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਆਧੁਨਿਕ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਰਮਡ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਲਈ ਹਥਿਆਰ, ਟੈਂਕ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਆਦਿ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਵਧਿਆ।

ਦੂਜਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ 1962 ਦੀ ਚੀਨ-ਭਾਰਤ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਬਣੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਗਣਨਾਵਾਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣਗੇ।

ਸਵਾਲ: ਕੀ ਕੱਛ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨੂੰ 1965 ਦੀ ਜੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੜੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਅਪ੍ਰੈਲ 1965 ਵਿੱਚ ਕੱਛ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ M48 ਪੈਟਨ ਟੈਂਕ ਵੀ ਉੱਥੇ ਨਜ਼ਰ ਆਏ। ਇਹ ਲੜਾਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਿਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਲੜਾਈ ਰੁਕ ਗਈ। ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਕਾਰਵਾਈ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਵਾਲ: ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ‘ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਜਿਬਰਾਲਟਰ’ ਕੀ ਸੀ?

ਜਵਾਬ: 12 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ‘ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਜਿਬਰਾਲਟਰ’ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਹਿਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਟੁਕੜੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਫੌਜੀ ਵਰਦੀ ਦੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।

ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮੀਦ ਅਨੁਸਾਰ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਸਵਾਲ: ਹਾਜੀ ਪੀਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋ?

ਜਵਾਬ: ਹਾਜੀ ਪੀਰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਲਾਕਾ ਸੀ। 28 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਮੇਜਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੈਰਾ ਬਟਾਲੀਅਨ ਦੀ ਟੁਕੜੀ ਨੇ ਹਾਜੀ ਪੀਰ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਰਾਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਲੰਘਿਆ ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਜੀ ਪੀਰ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।

ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਮੇਜਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲ ਸਮੇਤ ਕਈ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਬਹਾਦਰੀ ਦਿਖਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਵੀਰ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸਵਾਲ: ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੰਗ ਦਾ ਰੁਖ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਿਆ?

ਜਵਾਬ: ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਯੋਜਨਾ ਉਮੀਦ ਮੁਤਾਬਕ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਅਖਨੂਰ ਵੱਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ‘ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਗ੍ਰੈਂਡ ਸਲੈਮ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਗਈ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ ਵੀ ਹੋਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਨੇ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੰਗ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ।

ਸਵਾਲ: ਭਾਰਤ ਦੀ ਜੰਗੀ ਰਣਨੀਤੀ ਕੀ ਸੀ?

ਜਵਾਬ: ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਇੱਕ ਉਦੇਸ਼ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਅਜਿਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰੇ। ਦੂਜਾ ਉਦੇਸ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਆਧੁਨਿਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਟੈਂਕਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਸੀ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਦਾਇਤ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਜ਼ਮੀਨ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਨੀ ਹੀ ਲਈ ਜਾਵੇ। ਜੰਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਅਤੇ ਅਮਨ ਹੋਣ ’ਤੇ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਪਸ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਸੀ।

ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਿਵਲੀਅਨ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਦਾਇਤ ਸੀ ਕਿ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।

ਸਵਾਲ: ਜੰਗ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੀ?

ਜਵਾਬ: 6 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੰਗ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੈਕਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ। ਖੇਮਕਰਨ, ਖਾਲੜਾ, ਬਰਕੀ, ਲਾਹੌਰ ਐਕਸਿਸ, ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਲਾਕੇ ਬਣੇ।

ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਇੱਕ ਯੂਨਿਟ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਇਛੋਗਿਲ ਨਹਿਰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰ ਸਬੰਧੀ ਕੁਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਡੁਗਰਾਈ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਹੀ। ਸਿਆਲਕੋਟ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਫਿਲੌਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ।

ਸਵਾਲ: 1965 ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਟੈਂਕਾਂ ਦੀ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ?

ਜਵਾਬ: ਸਿਆਲਕੋਟ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਟੈਂਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕੋਲ ਪੈਟਨ ਟੈਂਕ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਈ ਆਰਮਡ ਯੂਨਿਟਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।

ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਈ ਟੈਂਕ ਤਬਾਹ ਕੀਤੇ। ਅਸਲ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਂਕ ਨੁਕਸਾਨੀਏ ਗਏ।

ਮੇਰੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇ ਜੰਗ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਰਮਡ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉਦੇਸ਼ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ।

ਸਵਾਲ: ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਖ਼ਿਆਲ ਕੀ ਆਇਆ?

ਜਵਾਬ: “ਜੰਗ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਕੋਈ ਰੋਣਾ-ਧੋਣਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ”

ਜੰਗ ਬਾਰੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਰੋਂਦੇ ਹਨ, ਜੱਫੀਆਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਾਡਾ ਮਾਹੌਲ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੀ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਧਰਤੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ।

ਮੇਰੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਅੰਬਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਕੋਲ ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।

ਮੈਂ ਜਲੰਧਰ ਘਰ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਫੋਨ ਆਇਆ ਕਿ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਓ। ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਪ ਕੇਸ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਮਾਨ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਰਾਤ ਦੀ ਰੇਲ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ ਚਲੇ ਗਏ।

ਸਵਾਲ: ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਰਾ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਘਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ?

ਜਵਾਬ: ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੋਈ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਵੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸਨ ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਵੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਦੇ ਰੈਂਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ।

ਅਜਿਹੇ ਪਰਿਵਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਅਤੇ ਜੰਗਾਂ ਲੜੀਆਂ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਡਿਊਟੀ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਡਿਊਟੀ ਲਈ ਗਏ ਸੀ। ਕੋਈ ਰੋਣਾ-ਧੋਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਸਵਾਲ: ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ?

ਜਵਾਬ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਡਿਊਟੀ ਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੁਦ ਕਈ ਜੰਗਾਂ ਲੜੀਆਂ ਸਨ। ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ, ਝੰਗੜ, ਚੀਤਾ ਫੋਰਸ, ਜ਼ੋਜੀਲਾ, ਉੜੀ ਅਤੇ ਚਕੋਥੀ ਵਰਗੇ ਕਈ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸੀ।

1947-48 ਦੀ ਜੰਗ ਵੀ ਲੰਬੀ ਚੱਲੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜੰਗ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਿੱਧਾ ਸੀ—ਡਿਊਟੀ ਹੈ ਤਾਂ ਡਿਊਟੀ ਨਿਭਾਉਣੀ ਹੈ।

ਸਵਾਲ: ‘ਸਪੈਰੋ’ ਨਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜਿਆ?

ਜਵਾਬ: ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਗਾਉਂਦੇ ਵੀ ਸਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਕਵਿਤਾ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੌਣ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਹੱਥ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸੀ ‘I Am a Little Sparrow’।

ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੇ ਕਿਹਾ—“Yes, you are a little sparrow in class and on the hockey field.” ਉਹ ਹਾਕੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਖੇਡਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਸਪੈਰੋ’ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਨਾਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।

ਖੇਮਕਰਨ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਅਫਸਰ ਦੀ ਜੰਗ

ਸਵਾਲ: 1965 ਦੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਤੁਸੀਂ ਖੁਦ ਕਿਸ ਮੋਰਚੇ ’ਤੇ ਸਨ?

ਜਵਾਬ: ਜਦੋਂ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਯੂਨਿਟ ਵੀ ਸਾਡੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਖੇਮਕਰਨ ਤੇ ਖਾਲੜਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੀ।

ਮੇਰੀ ਪੂਰੀ ਜੰਗ ਖੇਮਕਰਨ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੈਕੰਡ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਟਰੂਪ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਟਰੂਪ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਮੇਰਾ ਕਾਲ ਸਾਈਨ ‘ਯੈਂਕੀ’ ਸੀ।

“ਮੇਰੇ ਹੀਰੋ ਸਿਰਫ਼ ਫੌਜੀ ਨਹੀਂ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕ ਵੀ ਸਨ”

ਸਵਾਲ: 1965 ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹੀਰੋ ਕੌਣ ਸਨ?

ਜਵਾਬ: ਮੇਰੇ ਹੀਰੋ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕ ਵੀ ਹਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣਗੇ, ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੇ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਕੇ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸੀ।

ਮੇਰੇ ਦੂਜੇ ਹੀਰੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ ਕੋਈ ਫੌਜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੋਰਚੇ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੱਕ—ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।

ਸਵਾਲ: ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਕਿਸੇ ਮਦਦ ਦੀ ਘਟਨਾ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕੱਛ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤਾਇਨਾਤ ਸੀ, ਸਾਡੇ 14 ਟੈਂਕ ਇੱਕ ਬਾਗ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਇੱਕ ਔਰਤ ਚਿੱਟੇ ਸਲਵਾਰ-ਕਮੀਜ਼ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਦੁਪੱਟੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆਈ। ਉਹ ਦੋ ਟੋਕਰੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਲਿਆਏ ਹਾਂ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਵਾਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਸੀ, ਦਾਦੀ ਵਰਗੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਖੂਬੀ ਹੈ। “ਪੰਜਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਰਮ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਹੈ”

ਸਵਾਲ: ਤੁਸੀਂ ਵੰਡ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਜੰਗ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੋੜਦੇ ਹੋ?

ਜਵਾਬ: ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੱਟ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਨੂੰ ਲੱਗੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਛੱਡੀਆਂ, ਘਰ ਛੱਡੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਖੂਨ-ਖਰਾਬਾ ਹੋਇਆ।

ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਇਲਾਕੇ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਸੀ।

ਅੱਜ ਵੀ ਚੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ, ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸਾਂਝੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹਨ। ਮਜ਼ਹਬ ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸਾਂਝਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਸਾਥੀਪੁਣਾ ਸੀ

ਸਵਾਲ: 1965 ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਹੋਗੇ?

ਜਵਾਬ: ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਲੜੇ। ਖੇਮਕਰਨ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ’ਤੇ ਕੰਪਨੀ ਕਮਾਂਡਰ ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹੀਰੋ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਰਿਕੋਇਲਲੈੱਸ ਰਾਈਫਲ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਂਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਵੀਰ ਚੱਕਰ ਮਿਲਿਆ।

ਸਿਆਲਕੋਟ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇੱਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਲੜਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਫੌਜ ਖੁਦ ਇੱਕ ਹੀਰੋ ਹੈ।

ਸਹੀ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਸਹੀ ਫ਼ੈਸਲਾ—ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕਮਾਂਡ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ

ਸਵਾਲ: 1965 ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖਦੇ ਹੋ?

ਜਵਾਬ: ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਈ ਸੀਨੀਅਰ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਨੇ ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਦੇਖੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ’ਤੇ ਸੋਚਦੇ ਸਨ।

ਪਰ 1965 ਦੀ ਜੰਗ ਸਿਰਫ਼ 23 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਮੋਰਚਿਆਂ ’ਤੇ ਹਾਲਾਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲੇ ਅਤੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣੇ ਪਏ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਹਥਿਆਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਹੀ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਸਹੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਵਾਲ: ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅੱਜ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਬਿਲਕੁਲ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗਏ।

ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਅਤੇ ਮੈਂ 1965 ਦੀ ਜੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜੰਗਾਂ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅੰਤ ਵਿੱਚ…

1965 ਦੀ ਜੰਗ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਹੱਦਾਂ ’ਤੇ ਲੜੀ ਗਈ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਰਣਨੀਤੀ, ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ, ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦ—ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਤਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਇਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਉਸ ਦੌਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੈਨਿਕ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਿਊਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਤੇ ਇਸ ਡਿਊਟੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਉਸਦਾ ਪਿੰਡ, ਉਸਦੀ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

‘65 ਦੀ ਜੰਗ—ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਾਂਬਾਜ਼’ ਇਸੇ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ।