ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਡਿੱਗਦਾ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਿਗੜ ਰਹੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਅਤੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿੱਖਿਆ ਅਫ਼ਸਰ (ਡੀ.ਈ.ਓ.) ਜਸਪਾਲ ਮੋਂਗਾ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮਿਸਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਲਈ ਰਾਹ ਦਸੇਰਾ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਫਿਲਟਰ ਕਰਕੇ ਸਾਲ ਭਰ ਪੀਣ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਸਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮਾਡਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ Rain water ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਸਫ਼ਰ
ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਭਾਲ ਵੱਲ ਇੱਕ ਕਦਮ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਜਸਪਾਲ ਮੋਂਗਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ 31 ਜਨਵਰੀ 2026 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿੱਖਿਆ ਅਫ਼ਸਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਲਗਭਗ 250 ਸੁਕੇਅਰ ਫੁੱਟ ਦਾ ਇੱਕ ਲੋਹੇ ਦਾ ਸ਼ੈੱਡ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਦੌਰਾਨ ਛੱਤ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਵਗਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ।
ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੈੱਡ ਅੱਗੇ ਪਾਈਪ ਲਗਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟੈਂਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ 550 ਲੀਟਰ ਦੀ ਟੈਂਕੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਦੂਜੀ 550 ਲੀਟਰ ਦੀ ਟੈਂਕੀ ਹੇਠਾਂ ਲਗਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਮੌਨਸੂਨ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਲਗਭਗ 1100 ਲੀਟਰ ਮੀਂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਟੋਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਹ ਪੂਰਾ ਸਾਲ ਪੀਣ ਅਤੇ ਚਾਹ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕਾ
ਜਸਪਾਲ ਮੋਂਗਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਾਣੀ ਸਟੋਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਾਰਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਟੈਂਕ ਵਿੱਚ ਸਟੋਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਮ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਏਅਰ ਕੁਆਲਿਟੀ ਇੰਡੈਕਸ (AQI) 100 ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ-ਘੱਟਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਕਣ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮੌਨਸੂਨ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਬਾਰਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਏਅਰ ਕੁਆਲਿਟੀ ਇੰਡੈਕਸ 30 ਤੋਂ 40 ਤੱਕ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੀ ਜਦੋਂ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਿਛਲੀਆਂ ਬਾਰਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਟੋਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜੇਕਰ ਟੈਂਕ ਭਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਬਾਰਾ ਚੰਗੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹੇਠਲੇ ਟੂਟੀ ਰਾਹੀਂ ਕੱਢਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਰਵਾਇਤੀ ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਫਿਲਟਰੇਸ਼ਨ ਵਿਧੀ
ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਮਹਿੰਗੀ ਮਸ਼ੀਨ ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਜਸਪਾਲ ਮੋਂਗਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਲਟਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਰਲ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਤਰੀਕਾ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ:
- ਸਟੀਲ ਕੈਂਡਲ ਫਿਲਟਰ: ਟੈਂਕੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢ ਕੇ ਰਵਾਇਤੀ ਦੋ-ਪਾਰਟ ਸਟੀਲ ਦੇ ਕੈਂਡਲ ਫਿਲਟਰ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਕਾਸ: ਰਾਤ ਭਰ ਪਾਣੀ ਤੁਪਕਾ-ਤੁਪਕਾ ਹੋ ਕੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਛਣ ਕੇ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧੂੜ ਦਾ ਮਹੀਨ ਕਣ ਵੀ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਘੜਾ: ਫਿਲਟਰ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਠੰਢਾ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜਸਪਾਲ ਮੋਂਗਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਇਸ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਦੀ ਚਾਹ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਵਾਦ ਆਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਲੈਬ ਟੈਸਟਿੰਗ ਰਿਪੋਰਟ: ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ‘ਤੇ ਖ਼ਰਾ
ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਾਲਾ ਜਾਂ ਉੱਲੀ ਲੱਗਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜਸਪਾਲ ਮੋਂਗਾ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਸਟੋਰ ਕੀਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਲੈਬ ਟੈਸਟ ਕਰਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਸੱਲੀਬਖ਼ਸ਼ ਰਹੇ:
- ਕੁਦਰਤੀ TDS: ਲੈਬ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਪਾਣੀ ਦਾ ਟੀ.ਡੀ.ਐੱਸ. ਮਾਤਰ 45 ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ।
- ਕਠੋਰਤਾ: ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਸਿਰਫ਼ 50 ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਆਮ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੱਦ 300 ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਅਤੇ ਨਰਮ ਹੈ।
- ਪੀ.ਐੱਚ. ਮੁੱਲ: ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੀ.ਐੱਚ. ਲੈਵਲ 6.8 ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਪੀਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੈ।
- ਹੋਰ ਤੱਤ: ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਾਲਾ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ ਸ਼ੋਰਾ (ਨਾਈਟ੍ਰੇਟਸ/ਸਾਲਟਸ) ਨਾ-ਮਾਤਰ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕੋਈ ਜਾਲਾ ਜਾਂ ਬਦਬੂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
RO ਸਿਸਟਮ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ‘ਤੇ ਚਿੰਤਾ
ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਆਰ.ਓ. ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ‘ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਿਆਂ ਜਸਪਾਲ ਮੋਂਗਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ 1 ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਪਿੱਛੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 3 ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਗ ਕੇ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇਕਰ ਸਾਲ ਭਰ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਲੱਖਾਂ ਲੀਟਰ ਸ਼ੁੱਧ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਬਿਨਾਂ ਵਜ੍ਹਾ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇਸ ਬੇਲੋੜੀ ਬਰਬਾਦੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਰੋਡਮੈਪ
ਜਸਪਾਲ ਮੋਂਗਾ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਵਰਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਘਰੇਲੂ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਗਣਿਤਕ ਮਾਡਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਘਰ ਦੀ ਛੱਤ ਦਾ ਰਕਬਾ 1000 ਸੁਕੇਅਰ ਫੁੱਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਜਿੰਨਾ ਵਾਟਰ ਟੈਂਕ ਬਣਾ ਕੇ ਸਾਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 30,000 ਲੀਟਰ ਮੀਂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 2-3 ਜੀਆਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਵਰਤ ਕੇ ਪੀਣ, ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ, ਨਹਾਉਣ ਅਤੇ ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਪੂਰਾ ਸਾਲ ਵਰਤ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰੀ ਸਪਲਾਈ ਜਾਂ ਮੋਟਰਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।
ਜਸਪਾਲ ਮੋਂਗਾ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਯਤਨ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਣਮੋਲ ਦਾਤ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਹੈ, ਪਰ ਲੋੜ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਾਂਭਣ ਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਫ਼ਲ ਤਜਰਬਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਾਟਰ ਹਾਰਵੈਸਟਿੰਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲਹਿਰ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਹੀ ਮੀਂਹ ਦੀ ਹਰ ਬੂੰਦ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕਰ ਲਈਏ, ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।
Leave a Comment