ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਰਾਸਤ: ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ

18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਾਂਗ ਡੋਰ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਭਾਵੇਂ ਤਰਨਾ ਦਲ, ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਤੇ ਦਲ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਖਰੇਵਾਂਪਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਮਿਸਲ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੂਝ ਬੂਝ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕੀ। ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹੋਏ ਇਹਨਾਂ ਅੱਠ ਹਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਲੱਕ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਇਸ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਰੇਆਮ ਕਤਲੇਆਮ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ, ਨੋਧ ਸਿੰਘ, ਚੜਤ ਸਿੰਘ, ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਪਰੋ ਕੇ ਮਾਲਾ ਮੋਤੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1799 ਦੇ ਵਿੱਚ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਜ ਦੇ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੋਬਿੰਦ ਸ਼ਾਹੀ ਤੇ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸਿੱਕੇ ਚਲਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦ ਰਾਜਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੂਝ ਬੂਝ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਦੀ ਬਿਉਂਤਬੰਦੀ ਬਣਾਈ। ਭਾਵੇਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸੈਨਿਕ ਰਣਨੀਤੀਕਾਰ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘੱਟ ਧਿਆਨ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕਜੁੱਟ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟ ਚਰਚਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਉਪਰਾਲੇ ਵੀ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਦ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਰਾਜਕਾਜ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਸੰਭਾਲ ਲਈਆਂ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਬਦਲਾਅਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਵੇਂ ਫਾਰਸੀ ਸੀ ਪਰ ਆਪ ਨੂੰ ਘੱਟ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਰਾਜਸ਼ੀ ਫਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਉਸ ਫਰਮਾਨ ਨੂੰ ਫਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਕੇ ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਸਿਰਫ਼ ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਤੱਕ ਵੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰਾਜ ਪਰਿਵਾਰਾਂ, ਅਮੀਰ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚ ਵਰਗ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਮੀਆਂ ਵੱਡਾ ਦਾ ਮਦਰਸਾ ਸੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਮੀਆਂ ਵੱਡਾ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ। ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਤੋਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰਾਜ ਘਰਾਣਿਆਂ, ਅਮੀਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਰਆਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਧਰਮ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਕਤਬ, ਮਦਰਸੇ, ਪਾਠਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਅਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰਾਂ, ਵਜ਼ੀਫ਼ੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੁਦਾਨ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸੁਚਾਰੂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚੱਲ ਸਕਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਪੰਜਾਬੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਅਰਬੀ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਲੋੜਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਸੋਚ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਰਗ ਜਾਂ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਦਾ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਧਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਜੋ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀ Gottlieb Wilhelm Leitner ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾ History of Indigenous Education in the Punjab: Since Annexation and in 1882 ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਲੈਟਨਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਧਨ ਦੀ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਮਦਰਸੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ, ਭਾਵੇਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਦਿਅਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਦਰਸੇ ਹੀ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਦਰਸਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਸਗੋਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਵੇਂ ਮਦਰਸਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹੇਠ ਕਰਵਾਈ।

ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਕੇਵਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਮੋਰਨ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਦਰਸਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਵਾਈ। ਪਹਿਲਾ ਮਦਰਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪਾਪੜ ਮੰਡੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਵਾਈ ਗਈ ਮਸਜਿਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਪਰ ਉਸ ਮਸਜਿਦ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਦਾ ਸਿਖਲਾਈ ਸਕੂਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਮੋਰਨ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਦੂਜਾ ਮਦਰਸਾ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਬਾਗਬਾਨਪੁਰਾ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਮਾਧੋ ਲਾਲ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ। ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਰਵਾਇਤੀ ਗੁਰੁਕੁਲਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਗੁਰੁਕੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮੁਖੀ (ਪੰਜਾਬੀ) ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਹਾਜਨੀ ਸਕੂਲ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਵਪਾਰਕ ਲੈਣ-ਦੇਣ, ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਪਾਰੀ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਥਿਤ ਬੁੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਬੁੰਗੇ ਮੁੱਢਲੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਮੰਡਰਾਉਂਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਘੱਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਬਦਲ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਬੁੰਗੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਦਵਤਾ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਿੱਤਾਮੁਖੀ (Vocational) ਅਤੇ ਦਸਤਕਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰਕਲਾ (Miniature Painting), ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰਕਲਾ (Sketching), ਨਕਸ਼ਾਨਵੀਸੀ (Drafting), ਵਾਸਤੂਕਲਾ (Architecture) ਅਤੇ ਸੁਲੇਖ ਕਲਾ (Calligraphy) ਵਰਗੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਦਮ ਸੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਅਨੇਕਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਹਿਲਾ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਿਲਿਆ।

ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਨਵੀਂ ਲਾਲਸਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਿਪੋਰਟ (1860) ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਬਜ਼ੇ (1849–50) ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਵਲ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੀ 576 ਸਕੂਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 4,225 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 3.3 ਲੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਹਿਤ (Oriental Literature), ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਨੂੰਨ (Oriental Law), ਤਰਕ-ਸ਼ਾਸਤਰ (Logic), ਦਰਸ਼ਨ-ਸ਼ਾਸਤਰ (Philosophy) ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਗਿਆਨ (Medicine) ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ 18 ਰਸਮੀ ਸਕੂਲ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਕੂਲ ਵੀ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿਖਲਾਈ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਤਰਕ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਤੱਥ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੌਧਿਕ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ।

ਭਾਵੇਂ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਲਾਭ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਹਮ ਉਮਰਾਂ ਵਾਂਗ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਕੂਲ ਨਾ ਵੀ ਜਾ ਸਕਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਲਿਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰ ਸਿੱਖਣ। ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ‘ਕਾਇਦਾ’ (Qaida) ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਫ਼ਕੀਰ ਸਈਅਦ ਨੂਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ, ਜੋ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼-ਉਦ-ਦੀਨ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਫ਼ਕੀਰ ਨੂਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਨੇ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ‘ਨੂਰ’ (Qaida Noor) ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਕਾਇਦਾ ਜਾਂ ਪੁਸਤਿਕਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਿਕਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮੁਖੀ, ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੀ ਲਿਖਤ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮੁੱਢਲੀ ਗਣਿਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਿਕਾ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 5,000 ਕਾਪੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਦੇ ਨੰਬਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਹਰ ਨੰਬਰਦਾਰ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਇਦਾ ਨੂਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਾਪੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੰਜ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਕੇ ਸੂਚਿਤ ਕਰੇ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਣਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਇਦਾ ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਾਪੀਆਂ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਅਪਣਾਈ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੰਬਰਦਾਰ ਤੋਂ ਕਾਇਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਪੰਜ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪੁਸਤਿਕਾ ਦੇ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨਾ-ਲਿਖਣਾ ਸਿਖਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਾਖਰਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਲੜੀਵਾਰ ਅਭਿਆਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨੰਬਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪੱਤਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭੇਜੇ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਨੰਬਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਹੋਰਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਅਭਿਆਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਦਵਤਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਗਾਅ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੈਨਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸੁਚਾਰੂ ਸੰਚਾਲਨ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਜਾਗੀਰਾਂ ਅਤੇ ਧਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਕੀਤੀ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਯੋਗਦਾਨ ਵੀ ਪਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ, ਜਾਤ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕੋਈ ਭੇਦਭਾਵ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਰਾਜ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬਹੁਭਾਸ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਿਮ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੋਵਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮੁਸਲਿਮ ਆਬਾਦੀ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕ ਸਕਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਰਵਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਣ। ਪਰ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਹੀ 1839 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਵੰਸ਼ਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਾਇਦਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜਲਦ ਹੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਜਦੋਂ 1849 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਅਧੀਨ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੀ ਨਵੇਂ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਕਾਲਜ ਖੋਲੇ ਗਏ।