ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ’ਚ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਬਣੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ (ਭਾਗ ੧)

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ : ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਰਸਤਾ

ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪਾਕਪਟਨ ਸ਼ਰੀਫ ਪਹੁੰਚੇ। ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਚਿਸ਼ਤੀ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਪਰਦਾਇ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦੁਦੀਨ ਗੰਜਸ਼ਕਰ ਦੀ ਕਬਰ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਪਾਕਪਟਨ ਦੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸੰਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਖ਼ਤ ਤਪੱਸਿਆ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਦੂਰ ਚਲਾ ਜਾਵੇ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਉਹ ਦੋ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ ਗਿਆ:

ਘਰ ਹੀ ਭੀਤਰਿ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਹੈ।
ਬਾਹਰਿ ਢੂਢਤ ਭਰਮੁ ਗਵਾਈ।।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀ ਜਨਮਸਾਖੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਧਿਕਾਰਤ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀ ਜਨਮਸਾਖੀ, ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਘਟਨਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਡੰਬਨਾ ਨੂੰ ਸਮੇਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਚਾਰ ਬਹੁਤ ਲੰਬੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ 28,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਘਰ ਤੋਂ ਇੰਨੀ ਦੂਰ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਇਸ ਵਿਅੰਗ ਵਿੱਚ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਤਲਵੰਡੀ (ਮੌਜੂਦਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ 1469 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇਕਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਦਾ ਪੂਰੇ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਸਲਤਨਤਾਂ, ਰਾਜਪੂਤ ਰਿਆਸਤਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸਰਦਾਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸੀ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਚ ਲੋਦੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹਿਲੋਲ ਲੋਦੀ (1451–1489) ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖਤ ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਥੇ ਅਸਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਅਫਗਾਨ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਪਾਲਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸੱਤਾ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲਗਾਤਾਰ ਖਿੰਡ ਰਹੀ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਦੀ (1489–1517) ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਬਰਾਹਿਮ ਲੋਦੀ (1517–1526) ਦਾ ਰਾਜ ਵੀ ਦੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਦੌਰ ਵੇਲੇ, 1526 ਦੇ ਸਾਲ, ਬਾਬਰ ਨੇ ਪਾਣੀਪਤ ਵਿਖੇ ਇਬਰਾਹਿਮ ਲੋਦੀ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਫਗਾਨ ਲੋਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ।

ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇੱਕ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਸਨ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਰਹੱਸਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ – ਬਸੰਤ ਦਾ ਆਗਮਨ, ਜਦੋਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਤਿਤਲੀਆਂ ਦੀ ਉਡਾਣ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਜਿਵੇ ਫੇਰ ਤੋਂ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ; ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਬਨਸਪਤੀ ਨੂੰ ਝੁਲਸਾ ਦਿੰਦੀ ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਰਸਾਤ ਦੀ ਰੁੱਤ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਜਾਦੂ ਦੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜੀਵਨ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹਰਾ-ਭਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਦੁਨੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਸੀ।

ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਇਹ ਰਹੱਸ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਾਲਕ ਨਾਨਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਕੌਣ ਹੈ, ਕੌਣ ਇਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਕੌਣ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਸਵਾਲ ਵੀ ਉੱਠਣ ਲੱਗਾ- ਕੀ ਸਿਰਫ਼ ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਤਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਲਗਭਗ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲੋਧੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਦੌਲਤ ਖਾਨ ਦੇ ਅਨਾਜ ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਚੌਦਾਂ ਜਾਂ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ।

ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਮਰਦਾਨਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੇਵਕ ਵੀ ਨਾਲ ਆਇਆ ਸੀ। ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਇਹੋ ਮਰਦਾਨਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਮਿਰਾਸੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਰਬਾਬ ਵਜਾਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਗਾਉਂਦਾ ਸੀ।

ਨਵਾਬ ਦੌਲਤ ਖਾਨ ਲੋਧੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਨਾ ਤਾਂ ਰਿਸ਼ਵਤ ਲਈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਦੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸਾਦਗੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿਨ ਭਰ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਲਿਖਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਆਮਦਨੀ ਅਤੇ ਖਰਚਿਆਂ ਦੇ ਖਾਤੇ ਬਣਾਉਣਾ, ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨਾ ਅਤੇ ਘਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਇਹ ਵੇਖਣਾ ਕਿ ਕੀ ਸਾਰੇ ਖਾਤੇ ਸਹੀ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਦੀਵੇ ਜਗਾ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ। ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਰਾਤ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਮ ਅਤੇ ਬਹੀ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਫੱਸ ਗਿਆ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਮਾਮੂਲੀ ਖਾਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ? ਕੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਲੇਖਾ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਨਾ ਹੈ?”

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੀਵਾ ਜਗਾ ਕੇ ਜਾਗਣਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਅਸਲ ਅਰਥ ਹੋਵੇ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਝੁਕਾਅ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੇਤੰਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਸਨ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ, ਬੱਚਿਆਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹਟਦਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਚੁਕੇ ਸਨ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਜਾਤ ਭੇਦਭਾਵ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਡੰਬਨਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਇੱਕ ਓਨੀ ਹੀ ਡੂੰਘੀ ਸਮੱਸਿਆ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਅਤੇ ਵੰਡ ਸੀ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨੀਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 1499 ਅਤੇ 1501 ਈਸਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਦਿਨ, ਉਸਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਰੱਬ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਪਖੰਡ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਜਨਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ‘ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਉਹ ਮਰਦਾਨਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕਲਪਨਾਯੋਗ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੱਪਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹਨਾਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ “ਉਦਾਸੀ” (ਉਦਾਸੀ) ਦਾ ਨਾਂਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਉਦਾਸੀਨ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ “ਉਦਾਸੀ” (ਉਦਾਸੀ) ਰਾਹੀਂ, ਉਸਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪੰਡਿਤਾਂ, ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਢੁਕਵੀਂ ਅਗਵਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੰਸਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਉੱਡਦੇ ਦੇਖਿਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪੰਛੀਆਂ ਤੋਂ ਇੰਨੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਭੱਜੇ। ਮਰਦਾਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਆਇਆ। ਹੰਸ ਇੱਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਉਤਰੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਦਿੱਤਾ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪੰਛੀਆਂ ਵੱਲ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ – ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਗਰਦਨਾਂ, ਚਮਕਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ-ਚਿੱਟੇ ਖੰਭ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਉੱਠਿਆ: ਇਹ ਪੰਛੀ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ? ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਇੰਨੇ ਸੁੰਦਰ ਪੰਛੀ ਖੁਰਾਸਾਨ ਤੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਖੁਰਾਸਾਨ ਕਿਉਂ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੰਸਾਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਇਹ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਸਾਖੀ ਸ਼ਾਇਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ। ਉਹ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲੇ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਇਸਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਣ ਲਈ ਨਿਕਲੇ ਸਨ।

ਭਾਵੇਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸਹੀ ਮਿਆਦ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਮਤਭੇਦ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1500 ਅਤੇ 1521 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁੱਲ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ।

ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਾਨ 1523-1524 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਉਦਾਸੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਮ ਸਹਿਮਤੀ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ‘ਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ 1500 ਅਤੇ 1506 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਦੂਜੀ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 1506 ਅਤੇ 1513 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਤੀਜੀ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 1514 ਅਤੇ 1518 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਪੱਛਮ ਵੱਲ 1519 ਅਤੇ 1521 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਖੁਦ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਕੋਈ ਲਿਖਤੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇ, ਇਸ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਦੌਰਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਤਰ ਜੁੜਦੇ ਗਏ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਹਰਿਦੁਆਰ, ਦਿੱਲੀ, ਮਥੁਰਾ-ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ, ਅਯੁੱਧਿਆ, ਕਾਸ਼ੀ, ਗਯਾ, ਪਟਨਾ, ਬੰਗਾਲ, ਕਾਮਰੂਪ ਅਤੇ ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ ਵਰਗੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।

ਇਹ ਉਦਾਸੀ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਰਹੇ। ਉੱਥੋਂ, ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਹਰਿਦੁਆਰ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਅਜਿਹਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹਰਿਦੁਆਰ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਸੁੱਟਦੇ ਦੇਖਿਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪਾਣੀ ਸੁੱਟਣ ਲੱਗੇ।

ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪਾਣੀ ਸੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਇਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪਾਗਲ ਹੋਵੇਗਾ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ!”

ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਗਲਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਕਿਉਂ ਚੜ੍ਹਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਪਾਣੀ ਕਿਉਂ ਸੁੱਟ ਰਹੇ ਹਨ।

“ਅਸੀਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਮਰਹੂਮ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ,” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
“ਤੁਹਾਡੇ ਮਰਹੂਮ ਪੁਰਖੇ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?”
“ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ।”
“ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਇੱਥੋਂ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਹੈ?”
“ਉਨਤਾਲੀ ਕਰੋੜ ਮੀਲ।”
“ਕੀ ਤੁਹਾਡਾ ਪਾਣੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ?”
“ਬਿਲਕੁਲ!”

“ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪਾਣੀ ਕਿਉਂ ਸੁੱਟ ਰਹੇ ਹੋ?” ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਮੇਰਾ ਘਰ ਅਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਨ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੀਂਹ ਪਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਪਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।”

ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਗਤ, ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਕਿਵੇਂ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹੋ?”

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੋਂ 490 ਮਿਲੀਅਨ ਮੀਲ ਦੂਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੱਕ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ – ਚਾਰ ਸੌ ਮੀਲ ਦੂਰ ਹੈ?”

ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹਰਿਦੁਆਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਣ ਗਏ। ਵਿਸਾਖੀ ਮੇਲਾ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉੱਥੇ ਰਹੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ।

ਹਰਿਦੁਆਰ ਤੋਂ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀਆਂ ਅਜੋਕੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਯਾਗ ਤੋਂ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਨਾਰਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦੂ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੈਰ-ਰਵਾਇਤੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਲਈ ਝਿੜਕਿਆ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤੇ।

ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਤਾ ਬਹਿਸਯੋਗ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇਹ ਰਸਮਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ। ਉਹ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਰਮ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ? ਕੀ ਕਿਸੇ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਸਾਰਥਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸੋਚ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਹ ਅੰਨ੍ਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ, ਧਰਮ ਦੀ ਕੀਮਤ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਕੀ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਘਟਨਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਇੱਕ ਸੂਤਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ – ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਫੈਲਾਏ ਗਏ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਖੰਡ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਰਕ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ। ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਸੰਤਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਕਈ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਮੁਖੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।