1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਜੰਗ, ਛੇਹਰਟਾ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਣਮੁੱਕ ਸੰਤਾਪ

ਜੰਗ ‘ਚ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਜੇਤੂ ਐਲਾਨਿਆ ਜਾਵੇ…, ਪਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਕਸਰ ਹਾਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ!

1947 ਦੌਰਾਨ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਭਾਵੇਂ ਹੀ ਹੁਣ ਕਦੇ ਇਕੱਠਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਜੰਗਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ ਹੀ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਹੋਈਆਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਜੰਗਾਂ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ’ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕੀਤੀ, ਉੱਥੇ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ 1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਜੰਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੰਗ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤੇ ਚੱਲੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਰਹੱਦੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ਾ ਹਨ।

1965 ਦੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕਈ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਕਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਸਲ ਉਤਾੜ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪੈਟਨ ਟੈਂਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਪਰ ਜੰਗ ਦੇ ਇਸ ਫ਼ੌਜੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਰਦਨਾਕ ਅਧਿਆਇ (Chapter) ਵੀ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਛੇਹਰਟਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਬੰਬਾਰੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬੇਗੁਨਾਹ ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਅੱਜ ਵੀ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਭਰੇ ਮੰਜ਼ਰ ਵਜੋਂ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ।

’65 ਦੀ ਜੰਗ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ

1965 ਦੀ ਜੰਗ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਉਸੇ ਸਾਲ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਕੱਛ ਦੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਝੜਪਾਂ ਨਾਲ ਬਣਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਯੋਜਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਅਗਸਤ 1965 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ‘ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਜਿਬਰਾਲਟਰ’ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਹਿਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਘੁਸਪੈਠੀਆਂ ਨੂੰ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿਰੁੱਧ ਭੜਕਾ ਕੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬਗਾਵਤ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਉਮੀਦ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਮਯਾਬ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਘੁਸਪੈਠ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਕੜ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਲਈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1 ਸਤੰਬਰ 1965 ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ‘ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਗ੍ਰੈਂਡ ਸਲੈਮ’ ਤਹਿਤ ਅਖਨੂਰ ਸੈਕਟਰ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਟੈਂਕਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਲਾਈਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਮਲੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਸੈਕਟਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੋਰਚਾ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ।

ਆਸਲ ਉਤਾੜ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਪੈਟਨ ਟੈਂਕਾਂ ਦਾ ਕਬਰਿਸਤਾਨ

1965 ਦੀ ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਖੇਮਕਰਨ ਸੈਕਟਰ ਦੇ ਆਸਲ ਉਤਾੜ ਪਿੰਡ ਨੇੜੇ ਲੜੀ ਗਈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਕੋਲ ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਆਧੁਨਿਕ ਪੈਟਨ ਟੈਂਕ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਟੈਂਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਟੈਂਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਰਣਨੀਤੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਇਸ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ 4 ਗ੍ਰੇਨੇਡੀਅਰਜ਼ ਦੇ ਕੰਪਨੀ ਕੁਆਰਟਰ ਮਾਸਟਰ ਹਵਾਲਦਾਰ ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਨੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਬਹਾਦਰੀ ਦਿਖਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਕੋਇਲਲੈੱਸ ਰਾਈਫ਼ਲ ਨਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਂਕਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਗੰਨੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਲੈਂਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਟੈਂਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ।

ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਨੇ ਕਈ ਪੈਟਨ ਟੈਂਕ ਤਬਾਹ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਫ਼ੌਜੀ ਸਨਮਾਨ ‘ਪਰਮਵੀਰ ਚੱਕਰ’ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਆਸਲ ਉਤਾੜ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਟੈਂਕ ਤਬਾਹ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ‘ਪੈਟਨ ਟੈਂਕਾਂ ਦਾ ਕਬਰਿਸਤਾਨ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

ਜੰਗ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਦਰਦਨਾਕ ਚਿਹਰਾ; ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਛੇਹਰਟਾ ਇਲਾਕੇ ‘ਚ ਹੋਈ ਸੀ ਬੰਬਾਰੀ

1965 ਦੀ ਜੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੁਖਦਾਈ ਪੱਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਛੇਹਰਟਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਬੰਬਾਰੀ ਸੀ। ਜੰਗਬੰਦੀ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। 22 ਸਤੰਬਰ 1965 ਨੂੰ ਛੇਹਰਟਾ ਦੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਛੇਹਰਟਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਕਈ ਮਿੱਲਾਂ, ਦੁਕਾਨਾਂ, ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਲਾਕੇ ਸਨ। ਲੋਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ।

ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਜਹਾਜ਼ ਅਟਾਰੀ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਨੀਵੀਂ ਉਡਾਣ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਛੇਹਰਟਾ ਵੱਲ ਆਏ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਹਿਮ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਖਾਸਾ ਡਿਸਟਿਲਰੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਬੰਬ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੋਂ ਖੁੰਝ ਕੇ ਖਾਸਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ’ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਡਿਊਟੀ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਲਗੇਜ ਪੋਰਟਰ ਸੁੰਦਰ ਲਾਲ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

ਪੰਜਾਬ ਮਿੱਲ ਅਤੇ ਓਸੀਐੱਮ ਮਿੱਲ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕੁਝ ਬੰਬ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੋਂ ਖੁੰਝ ਕੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਡਿੱਗੇ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਬੰਬ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੋਂ ਖੁੰਝ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਕਾਰਨ ਵੱਡੀ ਤਬਾਹੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚ ਗਈ।

ਪ੍ਰਤਾਪ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਖ਼ੂਨੀ ਮੰਜ਼ਰ

ਛੇਹਰਟਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਬੰਬਾਰੀ ਇਸ ਹਮਲੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਦਰਦਨਾਕ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀ। ਜਾਪਾਨੀ ਮਿੱਲ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਬੰਬ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੋਂ ਭਟਕ ਕੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੁਕਾਨ ’ਤੇ ਜਾ ਡਿੱਗਿਆ। ਧਮਾਕਾ ਇੰਨਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਸੀ ਕਿ ਪੂਰਾ ਇਲਾਕਾ ਕੰਬ ਉੱਠਿਆ। ਧਮਾਕੇ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾ ਟੋਆ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਮੌਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਦੜ ਮਚ ਗਈ। ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ, ਗਾਹਕਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਲਾਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਇਸ ਹਮਲੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ। ਸਥਾਨਕ ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ 52 ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਚਲੀ ਗਈ।

ਧਮਾਕੇ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਰੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਖਿੱਲਰ ਗਏ ਸਨ। ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ, ਛੱਤਾਂ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਮਿਲੇ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਧੂੰਆਂ, ਧੂੜ, ਚੀਕਾਂ ਅਤੇ ਮਾਤਮ ਦਾ ਮੰਜ਼ਰ ਸੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਚਸ਼ਮਦੀਦਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਧਮਾਕੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵੱਲ ਦੌੜੇ। ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਂਬਰ ਗੁਆ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਦੁਖਾਂਤ ਸਰਹੱਦੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਮਨ ’ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਵੀ ਮਿਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ।

ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਸਦਕਾ ਹੋਈ ਸੀ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਜੰਗਬੰਦੀ

1965 ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਸਦਕਾ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਜੰਗਬੰਦੀ ਹੋਈ। 23 ਸਤੰਬਰ 1965 ਤੋਂ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੰਗਬੰਦੀ ਲਾਗੂ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਕਬਜ਼ੇ ਕੀਤੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਵਿਚੋਲਗੀ ਨਾਲ 10 ਜਨਵਰੀ 1966 ਨੂੰ ਤਾਸ਼ਕੰਦ (Tashkent) ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਯੂਬ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਸਮਝੌਤੇ ’ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ।

ਸਮਝੌਤੇ ਤਹਿਤ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲਏ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾਉਣ ਅਤੇ 5 ਅਗਸਤ 1965 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ’ਤੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੰਗੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ’ਤੇ ਵੀ ਸਹਿਮਤੀ ਹੋਈ। ਪਰ ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਸਮਝੌਤੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਅਦ ਹੀ 11 ਜਨਵਰੀ 1966 ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਡੂੰਘੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ।

1965 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਛੇਹਰਟਾ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਦੀ ਬਦਹਾਲੀ

1965 ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ। 1971 ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਮੁੜ ਜੰਗ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। 1999 ਦੀ ਕਾਰਗਿਲ ਜੰਗ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰੋਂ ਅੱਤਵਾਦ, ਘੁਸਪੈਠ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਰਹੇ।

2019 ਦੇ ਪੁਲਵਾਮਾ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਲਾਕੋਟ ਹਵਾਈ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ 2025 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਗਾਮ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ‘ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਿੰਧੂਰ’ ਕਾਰਵਾਈ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਛੇਹਰਟਾ ਬੰਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਬੇਗੁਨਾਹ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।

ਜਿਸ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਸਿਲ ’ਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਖੋਰੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਕਈ ਨਾਂ ਹੁਣ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ 1965 ਦੇ ਇਸ ਦੁਖਾਂਤ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਜੰਗ ਨਹੀਂ, ਅਮਨ ਹੀ ਅਸਲ ਜਿੱਤ

1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਜੰਗ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ੌਜੀ ਜਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਹਾਰਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਸੂਰ ਦੇ ਜੰਗ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਗੁਆਏ। ਆਸਲ ਉਤਾੜ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸ਼ੌਰਿਆ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਪਰ ਛੇਹਰਟਾ ਦੇ 52 ਬੇਗੁਨਾਹ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਜੰਗ ਦੇ ਦੂਜੇ, ਬੇਹੱਦ ਦਰਦਨਾਕ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਹੱਦਾਂ ਬਦਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਫ਼ੌਜਾਂ ਜਿੱਤ ਜਾਂ ਹਾਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਖ਼ਾਲੀਪਣ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭਰਦਾ। ਇਸ ਲਈ 1965 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਬਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਕਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵੀ ਉਤਨੀ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਛੇਹਰਟਾ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਟਾਂ-ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਇਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨਾ ਸਾਡੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਨਫ਼ਰਤ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਉਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗ ਦੀ ਅਸਲ ਕੀਮਤ ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਦਾ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਵੀ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਪੱਖ ਜੇਤੂ ਐਲਾਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਕਸਰ ਹਾਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।