ਜਦੋਂ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੂਲਪੁਰ ਦੀ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਚੰਡੀ ਨੇ 1995 ਵਿੱਚ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ 50 ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਸਨ। ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰੀਬ 400 ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਖੁਦ ਇੱਕ ਸਫਲ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਕ ਬਣਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਕਿੱਤੇ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।
ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਵੇਂ ਆਮਦਨ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਹਿਦ ਉਤਪਾਦਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਪੈਕਿੰਗ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਉਦਯਮਤਾ ਦੇ ਮੌਕੇ ਵੀ ਜੁੜ ਰਹੇ ਹਨ।
ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਪਰਿਵਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੂਰਜਮੁਖੀ ਅਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਵਰਗੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਲਈ ਵੀ ਮੌਕਾ ਬਣਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਏ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਕਿੱਤੇ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 50 ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਕਰੀਬ 400 ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰੌਇਲ ਜੈਲੀ, ਪ੍ਰੋਪੋਲਿਸ ਅਤੇ ਮੋਮ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ।
ਪਰ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਕਰੀਬ 900 ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਈ ਸਿਖਲਾਈ ਕੈਂਪਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਲਈ ਆਮਦਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਵੈ-ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਵੱਲੋਂ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਰਵਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
14 ਅਤੇ 15 ਸਤੰਬਰ, 2026 ਨੂੰ PAU ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਆ ਹਨੀ ਅਲਾਇੰਸ (IHA) ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਦੋ ਰੋਜ਼ਾ ਐਡਵਾਂਸ ਬੀਕੀਪਿੰਗ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ 23 ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 11 ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਸਨ।
ਇਸ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਾਣੀ ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਦੀਆਂ ਉੱਨਤ ਤਕਨੀਕਾਂ, ਮੋਮ ਦੇ ਸੈੱਲ ਕੱਪ ਅਤੇ ਕਵੀਨ-ਰੀਅਰਿੰਗ ਫਰੇਮ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਲਾਰਵਾ ਗ੍ਰਾਫਟਿੰਗ, ਕੱਪਕਿਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਬੋਤਲਬੰਦੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਪੈਕਿੰਗ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਹੱਥੀਂ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਗੁਣਵੱਤਾ, ਸਰਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ, ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ, ਕਿਸਾਨ ਉਤਪਾਦਕ ਸੰਗਠਨਾਂ (FPOs), ਸਵੈ-ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹਾਂ (SHGs) ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਬਰਾਮਦ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਇਹ PAU ਵੱਲੋਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਈ ਇਕੱਲੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਫਰਵਰੀ 2024 ਵਿੱਚ PAU ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ, ਸੰਗਰੂਰ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਰੂਰਲ ਲਾਈਵਲੀਹੁੱਡ ਮਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵੈ-ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀਆਂ 43 ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਇਸੇ ਸਾਲ ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਏ ਇੱਕ ਹੋਰ ਐਡਵਾਂਸ ਬੀਕੀਪਿੰਗ ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ 11 ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ, ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਉਤਪਾਦ, ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਪੈਕਿੰਗ, ਸਰਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਪਰ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਕਮਰੇ ਤੱਕ ਲਿਆਉਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਪਾਰਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣਾ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਹਨ।
2024 ਵਿੱਚ Journal of Rural Studies ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਕਿੱਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੇ ਕੁਝ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰਕ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਦੀ ਮਾਈਗ੍ਰੇਟਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰਕ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਕ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਮੌਸਮੀ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਆਵਾਜਾਈ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮਹਿਲਾ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਜੋ ਦੋ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵਪਾਰਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜਿਸ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਉਹ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਬਣਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ।
ਇਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਮਾਡਲ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਮਾਈਗ੍ਰੇਟਰੀ ਮਾਡਲ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਕਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਇਸ ਕਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦੇਣ?
ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਿਤ ਜਵਾਬ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਹੁਣ ਇਸ ਕਿੱਤੇ ਦੀ ਆਮਦਨ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਹਿਦ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਰੌਇਲ ਜੈਲੀ, ਪਰਾਗ, ਪ੍ਰੋਪੋਲਿਸ, ਮੋਮ, ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਪੈਕਿੰਗ, ਸਰਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰ ਵੀ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਰਹੇ ਹਨ। PAU ਦੇ ਤਾਜ਼ਾ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ FPOs ਅਤੇ SHGs ਬਣਾਉਣ ’ਤੇ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਜਿਹੜੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਪੈਕਿੰਗ, ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਅਧਾਰਿਤ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰ ਇਸ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲੇ ਦੇ ਹੋਰ ਰਸਤੇ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਵੀ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਲੱਖ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਤੋਂ 18,500 ਟਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸ਼ਹਿਦ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਹੁਨਰਮੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਘੱਟ ਕੀਮਤਾਂ, ਮਾਈਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਖਰਚੇ, ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਦੀ ਚੋਰੀ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਕਾਂ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਸੀ।
ਇੱਕ ਹੋਰ PAU ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਮਾਡਲ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਖੇਤੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੱਲ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਚੰਡੀ ਵਰਗੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਲਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਸ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਧੇਰੇ ਰਹੀ ਹੈ—ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਲਈ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਵੀ।
50 ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਤੋਂ ਕਰੀਬ 400 ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਤੱਕ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ, ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਲਈ ਸਵੈ-ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਪੇਂਡੂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
PAU ਦੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਹੁਣ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਖਲਾਈ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਾ ਰਹੇ, ਸਗੋਂ ਮਾਲਕੀ, ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਦਲੇ।
Leave a Comment