ਫੀਲਡ ਮਾਰਸ਼ਲ ਅਯੂਬ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਵਾਟਰਲੂ – ਅਖਨੂਰ, ਖੇਮ ਕਰਨ ਜਾਂ ਤਾਸ਼ਕੰਦ?

ਸਤੰਬਰ 1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ: ਇਸ ਜੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਜਨਰਲ, ਉਸ ਦੇ ਉਭਾਰ, ਉਸ ਦੇ ‘ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਹਾਕੇ’ ਅਤੇ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡੇ ਗਏ ਦੇਸ਼ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਨਜ਼ਰ।

ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪਿਛਲੇ 60 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਬਹਿਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਅਯੂਬ ਖਾਨ ਨੇ ਕਿੱਥੇ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਸਿਪਾਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਖਨੂਰ, ਉਹ ਪੁਲ ਜੋ 2 ਸਤੰਬਰ 1965 ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੀ ਜਦੋਂ GHQ ਨੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨਲ ਕਮਾਂਡਰ ਨੂੰ ਅੱਧ-ਪਹਿਲਾਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਸਤਰ ਸਕੂਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਖੇਮ ਕਰਨ, ਜਿੱਥੇ 8 ਅਤੇ 10 ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 1 ਬਖਤਰਬੰਦ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦਾ ਮਾਣ ਅਸਲ ਉੱਤਰ ਵਿਖੇ ਗੰਨੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲਏ ਗਏ ਪੈਟਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਖੇਤ ਛੱਡ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪੈਟਨ ਨਗਰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਸ਼ਕੰਦ, 10 ਜਨਵਰੀ 1966, ਜਿੱਥੇ ਹਾਜੀ ਪੀਰ ਪਾਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੇਜ਼ ਦੇ ਪਾਰ ਵਾਪਸ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਹਰੇਕ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਸ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਟਰਲੂ ਸਮਾਨਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਦਲੀਲ ਚੁੱਪਚਾਪ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਲਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਨੇ ਵਾਟਰਲੂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਾਮਰਾਜ ਨਹੀਂ ਗੁਆਇਆ। ਉਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਵਾਟਰਲੂ ਉਹ ਦਿਨ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਗਣਿਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਯੂਬ ਦਾ ਰੂਸ ਜਨਵਰੀ 1965 ਦੀ ਸਰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇਹ ਲੜਾਈ ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੱਤਰ ਸਾਲਾ ਔਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੀ ਸੀ।

ਆਓ ਤੋਪਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਚੱਲੀਏ

ਉਹ ਜੰਗ ਜੋ ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ

ਸਤੰਬਰ 1965 ਬਾਰੇ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਯੂਬ ਖਾਨ ਨੇ ਉਸ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਖੁਦ ਚੁੱਕੇ ਗਏ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜੋਖਮ ਭਰੇ ਕਦਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਉਸਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ, ਜਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਇਹ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, “ਫ੍ਰੈਂਡਜ਼ ਨਾਟ ਮਾਸਟਰਜ਼” ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਠਜੋੜ, ਲੌਜਿਸਟਿਕਸ, ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਹਾਰਡਵੇਅਰ ਨਾਲ ਲੈਸ ਇੱਕ ਛੋਟੀ, ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਫੌਜ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਜੂਏ ਜਾਂ ਜ਼ੋਖਮ ਭਰੇ ਦਾਅ ‘ਤੇ। ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਵਧਾਨ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ – ਜਿਸਦਾ ਬਰਮਾ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਹਟਾਏ ਜਾਣ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ – ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਲੌਜਿਸਟਿਕਸ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਜਵਾਬ ਲਈ ਇੱਕ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਿਪਾਹੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ। 1959 ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਵੀ, ਉਹ ਅਮਰੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਜੰਗ।

ਫਿਰ ਵੀ, ਅਗਸਤ 1965 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਲਗਭਗ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਜੰਗਬੰਦੀ ਰੇਖਾ (Cease Fire Line) ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰ ਰੈਗੂਲਰ ਫੋਰਸਿਜ਼, ਮੁਜਾਹਿਦ ਬਟਾਲੀਅਨਾਂ ਅਤੇ ਰਜ਼ਾਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਫੌਜੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਹਾਸਲ ਸੀ; ਇਹ ਟੁਕੜੀਆਂ ਤਾਰਿਕ, ਕਾਸਿਮ, ਖਾਲਿਦ, ਗਜ਼ਨਵੀ, ਬਾਬਰ ਅਤੇ ਸਲਾਹਉਦੀਨ ਨਾਮਕ ਦਸਤਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਇਸਦੀ ਤਰਕ-ਆਧਾਰਿਤ ਦਲੀਲ ਸੀ। ਤਾਰਿਕ ਬਿਨ ਜ਼ਿਆਦ ਨੇ 711 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਪੇਨ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ; ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਸਮੂਹ, ਜੇਕਰ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣਾ, ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਚੰਗਿਆੜੀ ਬਣਨਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਇੱਕ “ਇਨਕਲਾਬੀ ਕੌਂਸਲ” ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਬਗਾਵਤ ਦੇ ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ ਵਜੋਂ ਦਖਲ ਦਿੰਦਾ।

ਇੱਕ ਸਾਵਧਾਨ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ? ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।

ਉਸ ਸਾਲ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਰਨ ਆਫ ਕੱਛ ਦੀ ਝੜਪ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸਾਲਸੀ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸੀਮਤ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣਾ ਕਾਰਗਰ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸੈੱਲ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹਜ਼ਰਤਬਲ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਹਾਲਾਤ ਬਗਾਵਤ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਭਾਰਤ – ਜੋ 1962 ਦੀ ਜੰਗ ਕਾਰਨ ਅਜੇ ਵੀ ਸਦਮੇ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਮਈ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਵਾਈ-ਹੀਣ ਸੀ – ਆਪਣੀ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰੱਖੇਗਾ। ਨਾਲ ਹੀ, ਉਸਦੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ (ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ) ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁੜ-ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਸਦੇ ਘਟਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਹੁਣੇ ਕਰਨਾ ਸੀ।

ਇਹ “ਵਰਤੋ ਜਾਂ ਗੁਆ ਲਵੋ” (use-it-or-lose-it) ਵਾਲਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜੋ ਬਿਹਤਰ ਸਮਝ ਰੱਖਦੀ ਸੀ।

ਟੰਗਮਾਰਗ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁਸਪੈਠੀਆਂ ਬਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਇੱਕ ਤੱਥ ਨੇ ਉਸ ਸਿਆਸੀ ਆਧਾਰ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ‘ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੋਈ ਬਗਾਵਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱ ਇਸ ਸੌਂਪਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਖਰਚ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਪੁਲ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਕੀ ਕਾਰਨ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਸੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਘੱਟ ਭਰੋਸੇਯੋਗ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਜੋ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਫਿਰ, 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵੱਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਜਵਾਬ ਸੀ ਜੋ ਅਯੂਬ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ।

8 ਤੋਂ 10 ਸਤੰਬਰ ਤੱਕ, ਅਸਲ ਉਤਰ ਨੇ 1 ਬਖਤਰਬੰਦ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਚਾਵਿੰਡਾ ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਖ ਨੇ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। 23 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਜੰਗਬੰਦੀ ਹੋਈ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਗੋਲਾ ਬਾਰੂਦ ਰਾਜ ਸੰਕਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੁਣ ਲਾਗੂ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਗਾਹਕ ਨੂੰ ਉਸ ਵੱਡੇ ਗੁਆਂਢੀ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਿਸਨੂੰ ਬਰਾਬਰੀ ‘ਤੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।

ਤਾਸ਼ਕੰਦ: ਸਾਖ ਦਾ ਉਜਾੜਾ

ਕੋਸੀਗਿਨ 4 ਜਨਵਰੀ, 1966 ਨੂੰ ਅਯੂਬ ਨੂੰ ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਲੈ ਗਿਆ। 10 ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਸਮਝੌਤੇ ਨੇ 5 ਅਗਸਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਜੀ ਪੀਰ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਉਸੇ ਰਾਤ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

ਜੇਕਰ ਸੀਮਤ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਯੂਬ ਨੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਕੋਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਚੁੱਕੀ ਫੌਜ ਸੀ, ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਉਸ ਦੀ ਜੰਗ ਲੜਨ ਲਈ ਕੋਈ ਸਹਿਯੋਗੀ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜੋ ਜੰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੌਰ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਜੰਗ ਦੇ ਸਤਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਰੇਡੀਓ ਰਾਹੀਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਜਿੱਤ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਘਰ ਪਰਤਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਦੰਗੇ ਭੜਕ ਉੱਠੇ। ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੱਲ (ਸੋਚ) ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਫੈਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਅੰਤ ਕਰਨਾ ਸੀ: ਜੋ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ, ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਨਾ-ਵਾਜਬ ਸੀ ਅਤੇ ਘਾਤਕ ਸਾਬਤ ਹੋਈ।

ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ‘ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਹਾਕੇ’ ਦਾ ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਫੀਲਡ ਮਾਰਸ਼ਲ 1966 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ 1968 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ।

ਉਹ ਇਸ ਮੁਕਾਮ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੇ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਮਈ 1907 ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰੇਹਾਨਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਤਰੀਨ ਪਠਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ‘ਹੌਡਸਨਜ਼ ਹਾਰਸ’ (Hodson’s Horse) ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਰਿਸਾਲਦਾਰ-ਮੇਜਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਫਿਰ 1926 ਤੋਂ 1928 ਤੱਕ ਸੈਂਡਹਰਸਟ (Sandhurst) ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1/14 ਪੰਜਾਬ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। 1947 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਕਮਾਂਡ ਸੰਭਾਲੀ, ਐਡਜੁਟੈਂਟ-ਜਨਰਲ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ 1951 ਵਿੱਚ-ਜਦੋਂ ਉਹ 43 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਸਨ-ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਬਣੇ।

ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੈਅ ਕੀਤੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫੌਜ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ: 1954 ਦਾ ‘ਮਿਉਚੁਅਲ ਡਿਫੈਂਸ ਅਸਿਸਟੈਂਸ ਐਗਰੀਮੈਂਟ’ (ਆਪਸੀ ਰੱਖਿਆ ਸਹਾਇਤਾ ਸਮਝੌਤਾ), ਫਿਰ SEATO ਅਤੇ ਬਗਦਾਦ ਸਮਝੌਤਾ (Baghdad Pact), ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਏ ਪੈਟਨ (Patton) ਟੈਂਕ, ਸੇਬਰ (Sabre) ਅਤੇ ਸਟਾਰਫਾਈਟਰ (Starfighter) ਜਹਾਜ਼। ਨਾਲ ਹੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੋਗਰਾ ਦੀ 1954 ਦੀ “ਕੈਬਨਿਟ ਆਫ਼ ਟੈਲੈਂਟਸ” (ਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਕੈਬਨਿਟ) ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ; ਇਸ ਕਦਮ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਹੁਦੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਭੁਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਿਆ।

ਸੱਤਾ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਦੋ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਵੀਹ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਫਰਕ ਸੀ। 7 ਅਕਤੂਬਰ 1958 ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਇਸਕੰਦਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੇ 1956 ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਯੂਬ ਨੂੰ ‘ਚੀਫ਼ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਟਰ’ (ਮੁੱਖ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ) ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। 27 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ, ਅਯੂਬ ਨੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ 1969 ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੰਗ-ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੀ ਅਯੂਬ ਨੇ ਖੁਦ ਨੂੰ ‘ਫੀਲਡ ਮਾਰਸ਼ਲ’ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਖਿਤਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋਕਤੰਤਰ: ਹਰ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਫਿਲਟਰ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪਿਰਾਮਿਡ

ਵੈਧਤਾ (legitimacy) ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਅਕਤੂਬਰ 1959 ਦਾ ਉਸਦੇ ਲੋਕ ਸਿੱਧੇ ਬਾਲਗ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ; ਪਾਰਟੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੇ ਸਿਰਫ 1947 ਤੋਂ 1958 ਦੀ ਘਟੀਆ ਅਸਥਿਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਲੋਕਤੰਤਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲਾਂ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਤੱਕ ਸਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।

ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਛੋਟੇ ਕਸਬਿਆਂ ਦੇ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਸੀ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਿਕਾਸ ਫੰਡਾਂ ਲਈ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੋਰ ਨਿਯਮਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ।

ਜਨਵਰੀ 1965: ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਜਿੰਨਾਹ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਹਿੰਮ

ਇਸਦਾ ਸਬੂਤ 2 ਜਨਵਰੀ, 1965 ਦੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਹ ਘਟਨਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਕਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।

ਸੰਯੁਕਤ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਨੇ ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਜਿੰਨਾਹ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਿਆ: ਕਾਇਦ ਦੀ ਭੈਣ, ਇੱਕ 71 ਸਾਲਾ ਔਰਤ, ਇੱਕ ਬੇਦਾਗ਼ ਅਕਸ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸਰਗਰਮ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਮੰਗ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ: ਸਿੱਧੇ ਬਾਲਗ ਮਤਾਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਸਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਬਹਾਲੀ। ਢਾਕਾ, ਚਟਗਾਓਂ, ਕਰਾਚੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਭੀੜ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਰਾਇਆ।

ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਂਦਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਬੈਲਟ ਬਾਕਸਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਅਲੀ ਵੋਟਾਂ ਭਰਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਵੋਟਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 80,000 ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਬ-ਨਾਮ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਹੀ ‘ਰਿਟਰਨਿੰਗ ਅਫ਼ਸਰ’ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਨ ਜੋ ਹਰੇਕ ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਫੰਡ ਜਾਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ; ‘ਬੇਸਿਕ ਡੈਮੋਕਰੇਟਸ’ (ਚੋਣ ਮੰਡਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਚੇਤਾਵਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਚੋਣ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਸਰਕਾਰੀ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰੈਸ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਯੂਬ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਅਤੇ ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਜਿੰਨਾਹ ਨੂੰ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਧਾਰਮਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਵੀ ਲਿਆ ਗਿਆ: ਉਲੇਮਾਵਾਂ (ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ) ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਫਤਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇੱਕ ਔਰਤ ਇਸਲਾਮੀ ਰਾਜ ਦੀ ਮੁਖੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀ-ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਉਹੀ ਸਰਕਾਰ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ‘ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਨੂੰਨ ਆਰਡੀਨੈਂਸ’ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਇਹੀ ਉਲੇਮਾ ਪਿਛਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਅਯੂਬ ਨੇ ਚੋਣ ਮੰਡਲ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 63 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹ ਢਾਕਾ ਅਤੇ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰ ਗਏ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਬਾਲਗ ਵੋਟ ਅਧਿਕਾਰ (ਆਮ ਵੋਟਿੰਗ) ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ ਕੀ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੋਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ‘ਤੇ ਯਕੀਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਇਸ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਹੋਇਆ ਉਹ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਭੈੜਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਹਰਕਤ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਘਰ ‘ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ; ਮੁਲਾਕਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਪੱਤਰ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਜਨਤਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦੋ ਸਾਲ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਬਿਤਾਏ; ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ 9 ਜੁਲਾਈ, 1967 ਨੂੰ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਹੋਈ – ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ ਹਨ। ਅਯੂਬ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਛੂਹਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

ਅਤੇ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਲਿਆਰੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ-ਜੋ ਕਿ ਬੰਗਾਲੀ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਵੋਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ-ਅਯੂਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੋਹਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਜਿੱਤ ਦਾ ਜਲੂਸ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਕਈ ਮੌਤਾਂ ‘ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਖਤਮ ਹੋਇਆ। ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਧਿਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਇਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੋਟ ਪਾਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਖੁਦ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਹੀ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

ਅੱਠ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਫਤਵੇ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ‘ਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ ਜਿਸ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ।

ਇਹੀ ਸਾਰਾ ਕ੍ਰਮ ਛੋਟੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਇਜ਼ਤਾ ਨੂੰ ਖੋਖਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਕੋਲ ਉਦੋਂ ਕੋਈ ਰਿਜ਼ਰਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਗਲਤ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਮਾੜੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਖੁੰਝ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਦੱਸਣ ਦਾ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਜਿਸਦੀ ਸਥਿਤੀ ਉਸ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਨਹੀਂ ਉੱਠਣਗੇ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪਾਰ ਕਰਨਗੇ। ਖੇਮ ਕਰਨ ਉਹ ਲੜਾਈ ਸੀ ਜੋ ਉਹ ਹਾਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਨਵਰੀ 1965 ਮੁਹਿੰਮ ਸੀ।

ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ‘ਬਿੱਲ’

ਇਹ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਅਸਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਿੱਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਲਗਭਗ ਛੇ ਫੀਸਦੀ ਰਹੀ। ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਹੋਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ, ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਕਨ ਕਣਕ ਵਾਲੇ ‘ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ’ ਦੇ ਪੈਕੇਜ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵਾਧੂ ਅਨਾਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੂਬਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਕਰਾਚੀ ਵਿਖੇ ਪੰਡਿਤ ਨਹਿਰੂ ਨਾਲ ਸਿੰਧੂ ਜਲ ਸਮਝੌਤਾ (1960) ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੰਗਲਾ ਤੇ ਤਾਰਬੇਲਾ ਡੈਮਾਂ ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਅਤੇ 1961 ਦਾ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਨੂੰਨ ਆਰਡੀਨੈਂਸ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਹੁ-ਵਿਆਹ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤਲਾਕ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕੀਤਾ-ਇਸ ਕਦਮ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਮੁਆਫ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਅੱਜ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਪੱਖ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਹਿਬੂਬ-ਉਲ-ਹੱਕ ਦਾ “ਬਾਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ” (twenty-two families) ਵਾਲਾ ਬਿਆਨ-ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਉਦਯੋਗਿਕ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਸਨ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਰਚਿਤ ਵਾਕੰਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਲਾਭ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਸੀਮਤ ਵਰਗ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਜੋ ਲਾਇਸੈਂਸ ਅਤੇ ਪਰਮਿਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਭਾਵ ਉਸ ਰਾਜ (ਸਰਕਾਰ) ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਅਯੂਬ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗੋਹਰ, ਜਿਸਨੇ 1962 ਵਿੱਚ ਫੌਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਗੰਧਾਰਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਮੂਹ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ, ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਸੀ; ਖਾਸ ਦੋਸ਼ ਸਾਬਤ ਹੋਏ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਗੱਲ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲਿਆ ਸੀ।

ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਸੀ। ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜੂਟ ਤੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਕਮਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਕਮਾਈ ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ ਪਾੜਾ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨਾ-ਮਾਤਰ ਸੀ। ‘ਮੂਲ ਲੋਕਤੰਤਰ’ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਤਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦੋਵਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸੀਟਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ ‘ਸਮਾਨਤਾ’ ਦਾ ਢੌਂਗ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ‘ਨਿਰਪੱਖਤਾ’ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਤੰਬਰ 1965 ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲਗਭਗ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ: ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪੂਰਬ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਫੌਜੀ ਤਰਕ ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਢਾਕਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।

ਕੀ ਉਸ ਨੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਬੀਜ ਬੀਜੇ ਸਨ?

ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬੀਜਿਆ। 1952 ਦੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਦੰਗਿਆਂ ਅਤੇ 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੀਜੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਅਸਾਧਾਰਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਫਸਲ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 1965 ਉਹ ਮੌਸਮ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਸਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ।

ਫਰਵਰੀ 1966 ਵਿੱਚ ਐਲਾਨੇ ਗਏ ਮੁਜੀਬੁਰ ਰਹਿਮਾਨ ਦੇ ਛੇ ਨੁਕਤੇ, ਯੁੱਧ ਲਈ ਸਿੱਧੇ ਬਿੱਲ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ: ਵੱਖਰੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਖਾਤੇ, ਵੱਖਰੇ ਵਿੱਤੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਪੂਰਬ ਲਈ ਇੱਕ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸੰਘੀ ਵਿਸ਼ੇ। ਅਯੂਬ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ 1968 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚਣ ਲਈ ਅਗਰਤਲਾ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਮੁਜੀਬ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ। ਇਹ ਕੇਸ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹਿੱਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਆਤਮਘਾਤੀ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਦੀ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਅਯੂਬ ਨੂੰ ਫਰਵਰੀ 1969 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਤਬਦੀਲੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਮੁਜੀਬ ਉਸ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਰਟੀ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਗਿਆ। ਉਹ ਬੰਗਬੰਧੂ ਨਿਕਲਿਆ।

ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਲੇਖਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਉਹ ਆਦਮੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਗੱਲਬਾਤਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ 1969 ਤੱਕ ਇਸਨੂੰ ਗੈਰ-ਸਮਝੌਤਾਯੋਗ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ-ਇਕਾਈ, ਸਮਾਨਤਾ, ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪੂਰਬ, ਜੂਟ ਦੀ ਕਮਾਈ, ਬਾਈ ਪਰਿਵਾਰ, ਫਿਲਟਰਡ ਇਲੈਕਟੋਰਲ ਕਾਲਜ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ: ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਨੋਟ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਚਾਅਯੋਗ, ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੱਠ ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ।

ਜੇਕਰ ਅਯੂਬ ਕੋਲ ਦੂਜਾ ਰੂਸ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਹ ਸੀ, ਇੱਕ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਜੋ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਭੱਜਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਛੇ ਸਾਲ ਲੱਗ ਗਏ।

ਪਤਨ

ਨਵੰਬਰ 1968 ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ-ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਫਿਰ ਵਕੀਲ, ਫਿਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕੋਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ 61 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਮਾਰਚ 1969 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੁਲਾਈ ਗਈ ‘ਗੋਲਮੇਜ਼ ਕਾਨਫਰੰਸ’ (Round Table Conference) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਮੰਗਾਂ ਮੰਨ ਲਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਨਕਾਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ: ਬਾਲਗਾਂ ਲਈ ਸਿੱਧਾ ਵੋਟ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਗੂ ਇਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੀ ਰਹੇ।

25 ਮਾਰਚ 1969 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਤਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਸਪੀਕਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੌਂਪੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ 1962 ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਤਾ ਆਪਣੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼, ਜਨਰਲ ਯਾਹੀਆ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਹੀ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ (ਫੌਜੀ ਰਾਜ) ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 11 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਯੂਬ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਤਾ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ।

ਯਾਹੀਆ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 1970 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ, ਪਰ ਜੇਤੂ ਧਿਰ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਾ (ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਯੂਬ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਦੇ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਦੇਖਿਆ-ਉਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੁਦ ਵਸਾਇਆ ਸੀ।

ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ

ਉਸ ‘ਤੇ ਕਦੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਨਹੀਂ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਮੁੜ-ਵਸੇਬਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਲਾ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਢਿੱਲੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਰਿਹਾ, ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਡਾਇਰੀ ਲਿਖਦਾ ਰਿਹਾ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ 2007 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਫਰੈਂਡਜ਼ ਨਾਟ ਮਾਸਟਰਜ਼’ (Friends Not Masters) 1967 ਵਿੱਚ ਆਈ ਸੀ; ਅੱਜ ਪੜ੍ਹਨ ‘ਤੇ ਇਹ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਸਫ਼ਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਪਵੇਗੀ।

19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1974 ਨੂੰ 66 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੇਹਾਨਾ ਵਿਖੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਨੂੰ ਸਾਦਾ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ‘ਫੀਲਡ ਮਾਰਸ਼ਲ’ ਲਈ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ।

ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਿਹਤਰ ਸਥਿਤੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਗੋਹਰ ਅਯੂਬ ਖਾਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, 1990 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਸਪੀਕਰ ਬਣੇ ਅਤੇ 1997 ਵਿੱਚ ਨਵਾਜ਼ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੌਰਾਨ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ; ਉਹ 1998 ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪਰੀਖਣਾਂ ਵੇਲੇ ਵੀ ਅਹੁਦੇ ‘ਤੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਉਮਰ ਅਯੂਬ ਖਾਨ, ਸੰਘੀ ਮੰਤਰੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹਨ। ‘ਹੋਡਸਨਜ਼ ਹਾਰਸ’ (Hodson’s Horse) ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੇ ਇੱਕ ਰਿਸਾਲਦਾਰ-ਮੇਜਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੱਤਾ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰੀ ਕਤਾਰਾਂ ਤੱਕ – ਚਾਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ। ਅਯੂਬ ਖਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕਾ ਇਸ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਬਿਤਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਏ ਸਨ, ਪਰ ਜਾਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਉਹ ਖੁਦ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਗਏ ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ।

ਤਾਂ ਵਾਟਰਲੂ ਕਿੱਥੇ ਸੀ?

ਫੌਜਾਂ ਇੱਕ ਗੁਆਚੇ ਹੋਏ ਪੁਲ ਤੋਂ ਬਚ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਅਖਨੂਰ ਇੱਕ ਪੁਲ ਸੀ ਜੋ ਕਮਾਂਡ ਬਦਲਣ ਕਾਰਨ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਵੰਡ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚ ਗਈਆਂ: ਖੇਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੰਦਰਵਾੜੇ ਬਾਅਦ, ਚਵਿੰਡਾ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਲੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਨੇ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਦੱਰਾ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਅਯੂਬ ਦਾ ਆਪਣਾ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਕਾਨਫਰੰਸ ਮੇਜ਼ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਦਸਤਖ਼ਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਹਾਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਬੇਸਿਕ ਡੈਮੋਕਰੇਟਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ‘ਤੇ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਸਿਰਫ ਇਹ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਉਸਨੇ ਉਹ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਇਸਦੀ ਕੀਮਤ ਉਸਨੂੰ ਜੰਗ ਦੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਕ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਫੌਜ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।