ਪਠਾਨਕੋਟ: ਸਰਹੱਦ, ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਵਿਰਾਸਤ

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਰਹੱਦ ਦੀ ਚੌਕਸੀ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਪਾਸੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਕੜੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਵਜ੍ਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪਠਾਨਕੋਟ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਕਹਿ ਦੇਣਾ, ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।

ਅਸੀਂ ਚੋਣ ਕਾਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਨੰਬਰ 3 ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ

ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਹੋਵੇ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋ ਕੇ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਵਜ੍ਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪਠਾਨਕੋਟ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ‘ਗੇਟਵੇ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਰੇਲਵੇ ਪਠਾਨਕੋਟ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਆਵਾਜਾਈ ਕੇਂਦਰ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਰਮਿਆਨ ਵਪਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਲੱਕੜ, ਫਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਪਾਰਕ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਠਾਨਕੋਟ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅੱਗੇ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਰ 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਬਦਲ ਗਈ।

ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਅਹਿਮ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ ਪਠਾਨਕੋਟ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਹਿਮ ਫਾਰਵਰਡ ਏਅਰਬੇਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਇਸੇ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਪਠਾਨਕੋਟ ਦੀ ਚਰਚਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਕਸਰ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਾਲ 2016 ਵਿੱਚ ਪਠਾਨਕੋਟ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਹੋਏ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲੇ ਨੇ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਠਾਨਕੋਟ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਿਰਫ਼ ਫੌਜੀ ਢਾਂਚੇ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵ ਮੰਦਰ, ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਪੁਰਕੰਡੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ, ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪਠਾਨਕੋਟ ਵੋਟਰ ਅੰਕੜੇ

ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 82% ਆਬਾਦੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਤੇ 18% ਪੇਂਡੂ ਹੈ। ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਕਰੀਬ 89% ਹੈ। ਫੌਜੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੀ ਹਲਕੇ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਚੋਣੀ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪਠਾਨਕੋਟ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਤਸਵੀਰ

ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੱਧਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 2022 ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ 43,132 ਵੋਟਾਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਅਮਿਤ ਵਿਜ ਨੂੰ 7,759 ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ। ‘ਆਪ’ ਦੀ ਵਿਭੂਤੀ ਸ਼ਰਮਾ ਨੂੰ ਵੀ 31,451 ਵੋਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਧਾਇਕ ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ ਹਨ।

ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਕੀ ਹਨ?

ਪਰ ਚੋਣਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਦੇ। ਜਨਤਾ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਵੀ ਹਰ ਵਾਰ ਚੋਣ ਨਤੀਜਿਆਂ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਛਾਪ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਖ਼ਿਰ ਪਠਾਨਕੋਟ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮੁੱਦੇ ਕੀ ਹਨ?

ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਪਠਾਨਕੋਟ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਣਤਰ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਸੜਕਾਂ, ਆਵਾਜਾਈ, ਰੋਜ਼ਗਾਰ, ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਚੋਣੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪ ਤੱਥ

ਪਠਾਨਕੋਟ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਦਿਲਚਸਪ ਤੱਥ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਠਾਨਕੋਟ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਮੱਧਕਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਹਾਭਾਰਤ ਕਾਲ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਕਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਔਡੰਬਰ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਮਿਲੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਸਿੱਕੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਸਤੀ ਸੀ।

ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਪਠਾਨਕੋਟ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਡੋਗਰੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਠਾਨਕੋਟ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਚੋਣੀ ਹਲਕੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਹੱਦ, ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ, ਵਪਾਰ, ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ, ਇਤਿਹਾਸ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੀ ਸਿਆਸੀ ਤਸਵੀਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੇਟਦੀ ਹੈ।