1947 ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਦੌਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਖਾਂਤ, ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਜੜਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਟਾਊਨ ਹਾਲ ਵਿਖੇ ‘ਪਾਰਟੀਸ਼ਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ’ (Partition Museum) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ‘The Arts and Cultural Heritage Trust’ (TAACHT) ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ‘ਪੰਜਾਬ ਹੈਰੀਟੇਜ ਐਂਡ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨ ਬੋਰਡ’ (PHTPB) ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਜਿਹਾ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਅਤੇ ਸਰਵਾਈਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤ ਅਤੇ ਬਣਤਰ
ਇਹ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ‘ਹੈਰੀਟੇਜ ਸਟ੍ਰੀਟ’ (Heritage Street) ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਰੈੱਡ ਸਟੋਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਇਮਾਰਤ (ਟਾਊਨ ਹਾਲ) ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੀਆਂ 14 ਗੈਲਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਵੰਡ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਰੇਖਾਂਕਣ (ਸੀਮਾ ਕਮਿਸ਼ਨ), ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਹੋਏ ਵੱਡੇ ਉਜਾੜੇ (Migration) ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਵਾਈਵਰਾਂ ਦੇ ਦੋਬਾਰਾ ਵੱਸਣ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਭਰੇ ਸਫ਼ਰ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਗੈਲਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ ਅਨਮੋਲ ਵਸਤੂਆਂ
Partition Museum ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇੱਥੇ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਸਲ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਇੱਥੇ ਪੁਰਾਣੇ ਟਰੰਕ, ਜੇਬੀ ਘੜੀਆਂ, ਘਰੇਲੂ ਬਰਤਨ, ਤਸਵੀਰਾਂ, ਪੋਸ਼ਾਕਾਂ, ਚਿੱਠੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿੱਜੀ ਵਸਤੂਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬੇਜਾਨ ਵਸਤੂਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਉਜੜੇ ਹੋਏ ਲੱਖਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੱਡ-ਬੀਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜਿਉਂਦੀਆਂ-ਜਾਗਦੀਆਂ ਗਵਾਹ ਹਨ।
ਆਡੀਓ-ਵੀਡੀਓ ਅਤੇ ਮੌਖਿਕ ਇਤਿਹਾਸ
ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮੌਖਿਕ ਇਤਿਹਾਸ (Oral Histories) ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਡੀਓ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਵੰਡ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਹੰਢਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਸੁਣੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਟਿੰਗਜ਼, ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼, ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਵੰਡ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੁਰਲੱਭ ਨਕਸ਼ੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
‘ਉਮੀਦ ਦਾ ਰੁੱਖ’ (Tree of Hope)
ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਹਿੱਸਾ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਉਮੀਦ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੰਡਿਆਲੀ ਤਾਰ (Barbed Wire) ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ‘Tree of Hope’ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੈਲਾਨੀ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਹਰੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਮਨ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਲਿਖ ਕੇ ਇਸ ਰੁੱਖ ‘ਤੇ ਟੰਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਮੁਹੱਬਤ, ਅਮਨ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ
Partition Museum ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਕੇਂਦਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਵਿਦਿਅਕ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਤਿਆਗ, ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਾਰਟੀਸ਼ਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇਖਣਾ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੌਰਵਮਈ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
Leave a Comment