ਚਿੱਟੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ‘ਤੇ ਵਿਛਦੇ ਸਥਰ ਵੀ ਹੁਣ ‘ਸੋਗ ਦੀ ਮੰਡੀ’ ਜਾਂ ‘ਸਮਾਜਿਕ ਸੱਥ’ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋਏ

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਫਿਰਨੀ ਤੋਂ ਜਦੋਂ ਵੈਣਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਘਰ ਦੀ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਤੋੜਦੀ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਸ਼ਰੀਕੇ ਅਤੇ ਸੱਥ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਣਕਹੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਮੌਤ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਨਿਜੀ ਵਿਛੋੜਾ ਜਾਂ ਰੂਹ ਦਾ ਅਗਲੇ ਸਫ਼ਰ ‘ਤੇ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਜਨਤਕ ਮੰਚ ਬਣ ਗਈ ਹੈ ਜਿਥੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਗੰਢ, ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬੇ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਦਰਦ ਇੱਕੋ ਚਿੱਟੀ ਚਾਦਰ ‘ਤੇ ਆ ਕੇ ਵਿਛ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਟੰਗੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਸੁੱਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਡਹੀਆਂ ਕੁਰਸੀਆਂ ‘ਤੇ ਬੈਠੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਇਹ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਅੱਜ “ਕੌਣ ਆਇਆ” ਤੇ “ਕੌਣ ਰਹਿ ਗਿਆ।”

ਮੌਤ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਅਸਹਿ ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਹਨੇਰਾ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬੂਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਮੇਲਾ ਲੱਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਰਸੀਆਂ ਡੱਹਦੀਆਂ ਹਨ, ਗੁਆਂਢੀ ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਛੇ ਚਾਹ ਦੀਆਂ ਪਤੀਲੀਆਂ ਚਾੜ੍ਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਦੇਖਦੇ ਉਹ ਘਰ ਇੱਕ ‘ਸੋਗ ਦੀ ਮੰਡੀ’ ਜਾਂ ‘ਸਮਾਜਿਕ ਸੱਥ’ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਜੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਸ਼ਾਇਦ ਸਮਾਜ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇਥੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ “ਗਵਾਹਾਂ” ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਇਕੱਠ, ਉਨੀ ਵੱਡੀ ਬੰਦੇ ਦੀ “ਚੜ੍ਹਤ” ਮੰਨੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਹੈ।

ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਬਹੀ-ਖਾਤਾ/ ਹਮਦਰਦੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨੇ ਲੈ ਲਈ

ਪੰਜਾਬੀ ਰਵਾਇਤ ਵਿੱਚ ਸੋਗ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਾਡੀ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਅਰਦਾਸ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਕੀਰਤਨ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵੰਡਣਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਜੋ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਇਸ ਸੋਗ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਬੁਣਿਆ ਗਿਆ ‘ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਰੀਖਣ’।

ਹੁਣ ਹਮਦਰਦੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਭੋਗ ਦੇ ਦਿਨ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਰਣਨੀਤੀ ਦੇ ਤਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਸਵੇਰੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਵਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੁਪਹਿਰੇ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਦਿਖਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਸਿਰਫ ਇਹ ਦੇਖਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੋਰ ਕਿਹੜੇ ‘ਵੱਡੇ ਬੰਦੇ’ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਣਲਿਖਿਆ ‘ਬਹੀ-ਖਾਤਾ’ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀ ਅੱਜ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਤੁਹਾਡੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਡਰ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ “ਜੇ ਮੈਂ ਅੱਜ ਕਿਸੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਖੜ੍ਹਿਆ, ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਮੋਢਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।” ਇਸ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਦਬਾਅ ਹੇਠ, ਸੋਗ ਹੁਣ ਦਿਲੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹਮਦਰਦੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ‘ਸਮਾਜਿਕ ਬੀਮਾ ਪਾਲਿਸੀ’ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਜਨਤਕ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ ਜਾਂ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਰਸੂਖ਼ਦਾਰ ਬੰਦਾ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਹੌਲ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ‘ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ’ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਧੀਮੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੇਜ਼। ਕੈਮਰੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਫੋਟੋਆਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਰਖੀਆਂ ਇਹ ਤੈਅ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿੰਨਾ ‘ਖ਼ਾਸ’ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਨਿਜੀ ਦਰਦ ਕਿਤੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੱਠ ਦੀ ‘ਸਿਆਸੀ ਕੀਮਤ’ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰੋਂ ਪਾਰ ਦਾ ਦਰਦ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਸੋਗ

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਦ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਰਤ ਹੈ-ਪਰਵਾਸ। ਹੁਣ ਅੱਧੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੈਣ ਵੀਡੀਓ ਕਾਲਾਂ ‘ਤੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੈਨੇਡਾ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਜਾਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਬੈਠਾ ਪੁੱਤ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਸਕਰੀਨ ਰਾਹੀਂ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੰਜ਼ਰ ਰੂਹ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਦੁਖਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ‘ਲਾਈਵ ਸੋਗ’ ਵੀ ਹੁਣ ਨਿਜੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਸਕਰੀਨ ਸ਼ਾਟ ਬਣ ਕੇ ਵਟਸਐਪ ਗਰੁੱਪਾਂ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।

ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਸੋਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ‘ਅਰਕਾਈਵ’ ਜਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਲਾਈ ਗਈ ਫ਼ੋਟੋ ਜਾਂ ‘ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਟੇਟਸ’ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਯਾਦਗਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰਗਰਮੀ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ ਹੈ। ਜਿੰਨੇ ਵੱਧ ‘ਕਮੈਂਟ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ੇਅਰ’, ਓਨਾ ਹੀ ਵੱਧ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੋਗ ਹੁਣ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਰੂਹਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਇਹ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪਰ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਦਿਖਾਵਾ ਹੈ? ਜਵਾਬ ਇੰਨਾ ਸਰਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਤਾਂ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਵਿਖਾਵਿਆਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਭੈਣ ਦਾ ਦਰਦ ਹੈ ਜੋ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕੱਲੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੋਗ ਅੱਜ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਦੋਰਾਹੇ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਨਿਜੀ ਮਾਸੂਮ ਦਰਦ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਰਸਮਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਲਗਭਗ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ‘ਸਲੀਕਾ’ ਲੱਭਿਆ ਜਾਂਦਾ

ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਿਥੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ‘ਸਲੀਕਾ’ ਲੱਭਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਲੰਗਰਾਂ ਦੇ ਮੈਨਿਊ ਤੱਕ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ‘ਦਿੱਖ’ ਦਾ ਪਹਿਰਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਹ ਚੁੱਪ ਕਿਤੇ ਗੁਆਚ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਮੌਤ ਦੀ ਅਸਲ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।

ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੋਗ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਅੰਤਿਮ ਵਿਦਾਇਗੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਐਲਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਐਲਾਨ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।

ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਬੋਲਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ, ਕਦੇ ਰੁਤਬੇ ਦੀ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਕਦੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ। ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਫੋਨ ਦੀ ਘੰਟੀ ਨਹੀਂ ਵੱਜਦੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸੋਗ ਪੁਰਾਣੇ ਨੂੰ ਧੁੰਦਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ।

ਸਾਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਮੁੜ ਕੇ ਉਸ ਚੁੱਪ ਵੱਲ ਪਰਤਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਦੁੱਖ ਵੰਡਾਉਣ ਲਈ ਫੋਟੋਆਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਨਿੱਘੇ ਮੋਢੇ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਅੱਥਰੂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ‘ਦਿੱਖ’ ਦੇ ਪਹਿਰੇ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸਾਡੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਛਿਆ ਸੋਗ ਸਿਰਫ ਚਿੱਟੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰਹੇਗਾ, ਰੂਹ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇਗਾ।