ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ – ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਆਰਕੀਟੈਕਟ

ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਪਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕੌਮ ਸਿਰਫ਼ ਬਚਾਅ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਖੁਦ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦੌਰ ਅਸਾਧਾਰਨ ਹਿੰਸਾ, ਅਤਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਇਆ।

ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਫ਼ਗਾਨ ਹਮਲਾਵਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਰਾਠਾ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਦੀ-ਡਿਗਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਆਪਣੀਆਂ ਨੀਂਹਾਂ ਗੁਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਅਸ਼ਾਂਤ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਉੱਭਰੀ ਜਿਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਰੁਖ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ (1718-1783) ਦਾ ਮਕਾਮ ਵੱਖਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨ ਦੋਵਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਲੜੀ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਮਈ, 1718 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਹਲੂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜੱਸਾ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਲੈ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਮਾਤਾਸੁੰਦਰੀ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਨੁਭਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੂੰ ਢਾਲਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਦਿੱਲੀ ਮੁਗਲ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਮੁੱਖ ਯੁੱਧ ਖੇਤਰ ਬਣ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ 1729 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਸੀ, ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਪਿਛਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠਾਂ ਆਏ। ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੁਨਰ ਸਿੱਖੇ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਘੋੜਸਵਾਰੀ, ਹਥਿਆਰ, ਯੁੱਧ, ਫੌਜੀ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ। ਪਰ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਰਪਣ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ।

ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਰਵਾਇਤੀ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਸਥਾਈ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੋਈ ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕੋਈ ਸਥਾਈ ਫੌਜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕਈ ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1748 ਵਿੱਚ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿੱਖ ਅਸੈਂਬਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਹਨਾਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸਮੂਹਿਕ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਇਸਦੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਵਜੋਂ ਉਭਰੇ। ਇਸ ਪੁਨਰਗਠਨ ਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ ਪੈਂਹਠ ਜਥੇ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗਏ ਸਨ।

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਲਾਕਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਪੂਰਥਲਾ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੱਕ ਮੌਜੂਦ ਰਹੀ।

ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਬਾਹਰੀ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 1748 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ‘ਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਪੰਜਾਬ ਉਸਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਰਸਤਾ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਹਮਲੇ ਸਿਰਫ਼ ਫੌਜੀ ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਭਰ ਰਹੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਸਿੱਧਾ ਖ਼ਤਰਾ ਸਨ।

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੀ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਿਆ। 1748 ਵਿੱਚ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ, ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਫੌਜ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਤੰਗ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿੱਖ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਅਗਲੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਟਕਰਾਅ ਹੋਰ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ।

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤੀ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ: ਤੇਜ਼ ਗਤੀ, ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ, ਘੋੜੇ ‘ਤੇ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਣਾ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਫੌਜ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ‘ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੋੜ 1761 ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਤੀਜੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਾ ਸੰਘ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਨ ਹੋਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੇ ਇਸ ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ, ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਕੰਟਰੋਲ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਲਾਹੌਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ।

ਲਾਹੌਰ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ੌਜੀ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਸ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਮਹੱਤਵ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਉਭਰਦੇ ਦਾਅਵੇ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਟਕਸਾਲ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਗਤੀ ਇਹਨਾਂ ਸਿੱਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਸੀ:

“ਦੇਗੋ ਤੇਗੋ ਫ਼ਤਿਹ ਓ ਨੁਸਰਤਿ ਬੇ-ਦਿਰੰਗ, ਯਾਫ਼ਤ ਅਜ਼ ਨਾਨਕ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ”

ਇਸਦਾ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ: “ਦਾਨ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਦੇਗ, ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਲਵਾਰ, ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਮਦਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਮਿਲੀ।”

ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਸਾਖ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸਿੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚੁਣੌਤੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ 1762 ਵਿੱਚ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਉਸਦਾ ਇਰਾਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟਾਉਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕਾਲੇ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ।

5 ਫਰਵਰੀ, 1762 ਨੂੰ, ਕੁਪ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਅਬਦਾਲੀ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਦੇ ਸਿੱਖ ਕਾਫਲੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਕਾਫਲੇ ਵਿੱਚ 40,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਹ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵੱਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਭੱਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਘੇਰਾ ਬਣਾਇਆ ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਲੜਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਸਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਮੁਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਜੋ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਚੱਲੀ। ਸਿੱਖ ਅਥਾਹ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਲੜੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨ। ਰਾਤ ਹੋਣ ਤੱਕ, ਅੰਦਾਜ਼ਨ 25,000 ਤੋਂ 30,000 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਖੁਦ ਵੀ ਮੂਹਰਲੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ‘ਤੇ ਲੜੇ, ਵੀਹ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਖ਼ਮ ਝੱਲੇ।

ਇਹ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਹਾਰ ਸੀ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਕਮਰ ਤੋੜ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਇੱਕ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿਆਸ ਅਟੱਲ ਹੋ ਗਈ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦਾ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਇਸ ਵਾਰ, ਅਫਗਾਨ ਚੌਕੀਆਂ ‘ਤੇ ਹਮਲੇ ਹੋਰ ਵੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ।

1764 ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਾਪਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ਸਰਹਿੰਦ ‘ਤੇ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਮੁਗਲ ਗਵਰਨਰ, ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਫ਼ਗਾਨ ਗਵਰਨਰ, ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ, ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਕੰਟਰੋਲ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਸਿਰਫ਼ ਫੌਜੀ ਮੋਰਚੇ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਅੱਜ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੀ ਉਸਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸੀ। ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ। 1762 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਬਾਰੂਦ ਦਾ ਧਮਾਕਾ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ, ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਉਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਫਰਜ਼ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੱਡੇ ਸਰੋਤ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੇ। 1764 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ। ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਢਾਂਚਾ ਅੱਜ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 20 ਅਕਤੂਬਰ, 1783 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜੇਤੂ ਸਨ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਆਦਰਸ਼ ਵੀ ਸਨ। ਅੱਜ, ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।