ਕੋਹਿਨੂਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ! ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ

ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਉਹ ਕਾਲਾ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ‘ਕੋਹਿਨੂਰ’

ਤਾਰੀਖ਼ ਸੀ 29 ਮਾਰਚ, 1849। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ‘ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ’ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਗਵਾਹ ਬਣਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਧਾਰਾ ਬਦਲ ਦੇਣੀ ਸੀ। ਮਹਿਜ਼ 10 ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਲਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਬੱਚੇ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਮੰਗਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀਆਂ ਕੁਟਿਲ ਚਾਲਾਂ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਇੱਕ ਦਹਾਕਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਕੋਟ ਅਤੇ ਹੈਟ ਪਹਿਨੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ, ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ‘ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਕੁਝ ਹੀ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਕੇਸਰੀ ਝੰਡਾ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ‘ਯੂਨੀਅਨ ਜੈਕ’ ਲਹਿਰਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਹੀਰਾ ‘ਕੋਹਿਨੂਰ’ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰੇ ਦਾ ਖ਼ੂਨੀ ਇਤਿਹਾਸ

ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਰਹੱਸਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ੂਨ-ਖ਼ਰਾਬੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬੀਬੀਸੀ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਮੰਦਰ ਦੀ ਇੱਕ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਿਲੀਅਮ ਡਾਲਰੇਂਪਲ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਜ਼ਿਕਰ 1750 ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਮਾਰਵੀ ਨੇ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਭਾਰਤ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਹੀਰਾ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ‘ਤਖ਼ਤੇ-ਤਾਉਸ’ (ਮੋਰ ਪੈਲੇਸ) ਵਿੱਚ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲਾਗਤ ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਵੀ ਦੁੱਗਣੀ ਸੀ।

ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਰੰਗੀਲੇ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਭਾਰੀ ਕਤਲੇਆਮ ਕਰਵਾਇਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਾਚੀ ‘ਨੂਰ ਬਾਈ’ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਵਿੱਚ ਛੁਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਪੱਗਾਂ ਬਦਲ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਹੀਰਾ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲਿਆ- ‘ਕੋਹਿਨੂਰ’।

ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੱਕ ਦਾ ‘ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ’ ਦਾ ਸਫ਼ਰ

ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਦੌਲਤ ਨੂੰ 700 ਹਾਥੀਆਂ, 400 ਊਠਾਂ ਅਤੇ 17,000 ਘੋੜਿਆਂ ‘ਤੇ ਲੱਦ ਕੇ ਇਰਾਨ ਲੈ ਗਿਆ। ਪਰ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਕੋਲ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਹੀਰਾ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ 1813 ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਹਿਨੂਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿਵਾਲੀ, ਦੁਸਹਿਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ ‘ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਫਸਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਹੀਰਾ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਹਿਨੂਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗਿਆ। 1839 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਅਖ਼ੀਰ 1843 ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੀਰੇ ਦਾ ਵਜ਼ਨ 190.3 ਕੈਰੇਟ ਸੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਆਰਟੀਕਲ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜੋੜੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਖ਼ੁਦ ਕੋਹਿਨੂਰ ਲੈਣ ਲਾਹੌਰ ਆਏ। ਉਥੋਂ ਦੇ ਤੋਸ਼ੇਖਾਨੇ ਤੋਂ ਹੀਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕੱਢਵਾ ਕੇ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਰਤਾਨੀਆ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਕੋਹਿਨੂਰ

ਕੋਹਿਨੂਰ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਰੱਖਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲਿਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲਿਜਾਣ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਰਿਹਾ। ‘ਮੇਡੀਆ’ ਨਾਮਕ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੈਜ਼ਾ ਫੈਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੁਫਾਨਾਂ ਨੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਤਕਰੀਬਨ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਚਾਲਕ ਦਲ ਨੂੰ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਹੀਰਾ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਇਹ (ਕੋਹਿਨੂਰ) ਲੰਦਨ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਦੇਖਣ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਉਮੜ ਪਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਰਤਾਨਵੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੀਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ…!

ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਈਸਾਈ ਬਣਾ ਕੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਕਿੰਘਮ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਨੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਹ ਹੀਰਾ ਦਿਖਾਇਆ। ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖਿੜਕੀ ਦੀ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਹੀਰਾ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੇ ਦਲੀਪ ਦੇ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਿਆ ਤਾਂ…

ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਣ ਆਏ, ਪਰ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਲਈ ਕਲਕੱਤਾ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ। ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਂ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਗੁਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਦਲੀਪ ਦੇ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਿਆ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੇਸ ਕਟਵਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਚੀਕ ਨਿਕਲ ਗਈ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕ ਓਪੀਅਮ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਚੀਨ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਜਿੰਦਾਂ ਕਲਕੱਤਾ ਪਹੁੰਚੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਪੇਂਸ ਹੋਟਲ ਦੇ ਬਾਹਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਜਿਥੇ ਜਿੰਦਾਂ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਦਲੀਪ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ‘ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ, ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ।’ ਇਸ ਤੋਂ ਘਬਰਾ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਦੋਵਾਂ (ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ) ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।

ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਪਿਛਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਅੰਤ ਦੇਖ ਕੇ ਬੇਹੱਦ ਦੁਖੀ ਹੋਏ। ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਵੀ ਹੋਏ, ਪਰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ 21 ਅਪ੍ਰੈਲ 1886 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੋਰਟ ਸਈਦ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਖੋਹ ਲਿਆ ਗਿਆ। 21 ਅਕਤੂਬਰ, 1893 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ।

ਅੱਜ ਕੋਹਿਨੂਰ ‘ਟਾਵਰ ਆਫ ਲੰਡਨ’ ‘ਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ!

ਜਾਣਕਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਜ ਕੋਹਿਨੂਰ ‘ਟਾਵਰ ਆਫ ਲੰਡਨ’ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਇਸ ਹੀਰੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਰਦ ਸ਼ਾਸਕ ਲਈ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਔਰਤਾਂ ਹੀ ਪਹਿਨਦੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਹੀਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੂਰਜ ਕਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੁਣ ਕੋਹਿਨੂਰ ਦੀ ਚਰਚਾ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਮੇਅਰ ਜ਼ੋਹਰਾਨ ਮਮਦਾਨੀ ਦਾ ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਬਿਆਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਰਾਜਾ ਚਾਰਲਸ ਨਾਲ ਨਿਜੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨੀ ਪਵੇ ਤਾਂ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹੋ ਮੰਗ ਰੱਖਣਗੇ ਕਿ ਕੋਹਿਨੂਰ ਵਾਪਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।