ਢੋਲ ਦੇ ਡੱਗੇ ‘ਤੇ ਨੱਚਦੇ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਲਾਲ ਪੋਸ਼ਾਕਾਂ ‘ਤੇ ਸਜੀਆਂ ਚਾਂਦੀ-ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੱਟੀਆਂ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਗਦਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੇ ‘ਜੈ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ’ ਦੇ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਕੀ ਨਗਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਅੱਸੂ ਦੇ ਨਰਾਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਅਲੌਕਿਕ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਦੁਰਗਿਆਣਾ ਤੀਰਥ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼੍ਰੀ ਵੱਡਾ ਹਨੂੰਮਾਨ ਮੰਦਰ ਵਿਖੇ ਅੱਜ ਪਹਿਲੇ ਨਵਰਾਤੇ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕ ‘ਲੰਗੂਰ ਮੇਲਾ’ (Langoor Mela) ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਦਿਲਚਸਪ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੱਚੇ ਭਗਵਾਨ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੇ ਬਾਲ-ਸਰੂਪ (ਲੰਗੂਰ) ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਨੇਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਸੰਤਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਮੰਨਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪੁੱਜੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਹੜਾ ਇਸ ਸਮੇਂ ਅਟੁੱਟ ਆਸਥਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਰਮਾਇਣ ਕਾਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ
ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਅਤੇ ਰਮਾਇਣ ਕਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੱਗ ਦਾ ਘੋੜਾ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਲਵ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਨੇ ਇਸੇ ਪਾਵਨ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਰੋਕ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਬਲੀ ਸ਼੍ਰੀ ਹਨੂੰਮਾਨ ਉਸ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਲਈ ਆਏ, ਤਾਂ ਲਵ-ਕੁਸ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੋਹੜ (ਵਟ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼) ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬੋਹੜ ਦਾ ਦਰੱਖਤ ਅੱਜ ਵੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੰਤਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਮੰਨਤ ਮੰਗਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਧਾਗਾ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ।
ਦੁਰਲੱਭ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ
ਸ਼੍ਰੀ ਵੱਡਾ ਹਨੂੰਮਾਨ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਭਗਵਾਨ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੀ ਦੁਰਲੱਭ ਮੂਰਤੀ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਮੁਦਰਾ (Seated posture) ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ, ਪਹਿਲਾ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ‘ਹਨੂੰਮਾਨ ਗੜ੍ਹੀ’ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਰ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਲਵ-ਕੁਸ਼ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵਰਦਾਨ ਸਦਕਾ, ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਝੋਲੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਨ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਨੀ ਦੋਸ਼’ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੰਤਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਮੰਨਤ
ਲੰਗੂਰ ਬਣਨ ਦੀ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੰਤਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਬੇਔਲਾਦ ਜੋੜੇ ਨਵਰਾਤਰਿਆਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਆ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬੋਹੜ ਦੇ ਰੁੱਖ ‘ਤੇ ਲਾਲ ਧਾਗਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਮੰਨਤ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ 10 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ‘ਲੰਗੂਰ’ ਬਣਾ ਕੇ ਬਜਰੰਗਬਲੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸੁੱਖਣਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਕਾਰਨ, ਕਈ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਤਿੰਨ, ਪੰਜ ਜਾਂ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਲੰਗੂਰ ਸਜਾ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਬਜਰੰਗਬਲੀ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਲੱਖਣ ਪਹਿਰਾਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ
ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ‘ਲੰਗੂਰ’ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪਹਿਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੋਸ਼ਾਕ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਲਾਲ ਜਾਂ ਸੰਤਰੀ ਰੰਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਕਿਨਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਗੋਟਾ ਲੱਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਿਕੋਣਾ ਮੁਕਟ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਮੁਲਤਾਨੀ ਮਿੱਟੀ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਸਿੰਦੂਰ ਦਾ ਤਿਲਕ/ਲੇਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੱਠ ‘ਤੇ ਲੰਮੀ ਪੂਛ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਜਾਂ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਗਦਾ ਫੜ ਕੇ, ਇਹ ਬੱਚੇ ਢੋਲ ਦੇ ਡੱਗੇ ‘ਤੇ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਮੰਦਰ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ।
ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਨੇਮ
ਲੰਗੂਰ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ ਨਵਰਾਤਰਿਆਂ ਦੇ ਦਸ ਦਿਨ ਬੇਹੱਦ ਸਖ਼ਤ ਧਾਰਮਿਕ ਨੇਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ:
- ਨੰਗੇ ਪੈਰ ਰਹਿਣਾ: ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਪੂਰੇ ਦਸ ਦਿਨ ਜੁੱਤੀ, ਚੱਪਲ ਜਾਂ ਚਮੜੇ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
- ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਸੌਣਾ: ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਮੰਜੇ ਜਾਂ ਬਿਸਤਰੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਚਟਾਈ ਵਿਛਾ ਕੇ ਸੌਣ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਨੇਮ ਨਿਭਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ: ਲੰਗੂਰ ਬਣੇ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਨਾਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
- ਸਾਤਵਿਕ ਭੋਜਨ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆਜ਼, ਲਸਣ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰੂ ਭੋਜਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਨਾਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਘਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਸਾਦਾ ਸਾਤਵਿਕ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਵਰਤ ਵਾਲਾ ਖਾਣਾ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਦੋ ਵੇਲੇ ਹਾਜ਼ਰੀ: ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਪਹਿਰਾਵਾ ਸਜਾ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਵੱਡਾ ਹਨੂੰਮਾਨ ਮੰਦਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਗਾਉਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦੁਸਹਿਰੇ ‘ਤੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ
ਨਵਰਾਤਰਿਆਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਇਹ ਅਨੋਖਾ Langoor Mela ਦੁਸਹਿਰੇ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਨ, ‘ਲੰਗੂਰ’ ਬਣੇ ਬੱਚੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਲੰਗੂਰ ਵਾਲੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਾਪੇ ਉਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬੋਹੜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਮੰਨਤ ਵਾਲਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਧਾਗਾ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ, ਆਸਥਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦਾ ਇੱਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
Leave a Comment