ਪਰਦੇ ਦੇ ‘ਕ੍ਰਾਂਤੀਵੀਰ’ ਤੋਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਤੱਕ, ਨਾਨਾ ਪਾਟੇਕਰ ਦੀਆਂ ਉਹ ਯਾਦਾਂ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲੇਗਾ

ਦਮਦਾਰ ਡਾਇਲਾਗ, ਯਾਦਗਾਰ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਬੇਬਾਕ ਅੰਦਾਜ਼ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ’ਚ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਾਨਾ ਪਾਟੇਕਰ ਹੁਣ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਪਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਉਹ ਯਾਤਰਾ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਦਾਕਾਰ ਸਟਾਰਡਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਜੁਟਿਆ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਖਾਸ ਅਧਿਆਇ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ।

ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਦਿੱਗਜ ਅਦਾਕਾਰ ਨਾਨਾ ਪਾਟੇਕਰ ਦਾ 75 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਾਨਾ ਪਾਟੇਕਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਿੱਧਾ ਨਾਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ।

ਜਦੋਂ ਅਦਾਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਸੇਵਾਦਾਰ ਬਣ ਕੇ ਪਹੁੰਚੇ ਨਾਨਾ

ਜਨਵਰੀ 2018 ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਪਾਟੇਕਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੀਲਕਾਂਤੀ ਪਾਟੇਕਰ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਯਾਤਰਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ, ਪਰਿਕਰਮਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬਰਤਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਕੀਤੀ।

ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦਾ ਵੱਡਾ ਨਾਮ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਤਨ ਲੈ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਸੇਵਾਦਾਰ। ਇਹੀ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਤਸਵੀਰ ਸੀ—ਜਿੱਥੇ ਸਟਾਰਡਮ ਦੀ ਚਮਕ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਅੱਗੇ ਆ ਗਈ।

‘ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ?’

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੋ ਰਹੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਨਾਨਾ ਪਾਟੇਕਰ ਖਾਸੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਥੇ ਮਿਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਗੁਆਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਏ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਇੱਥੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਥੇ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਜਾਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਵਿਤਕਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਦੇਸ਼ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਏ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਹੋਰ ਸੁਨਹਿਰਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪਰਦੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਨਾਨਾ

ਨਾਨਾ ਪਾਟੇਕਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਿਰਫ਼ ਅਦਾਕਾਰੀ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਥੀਏਟਰ, ਫ਼ਿਲਮਾਂ, ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੇ ਰਹੇ।

ਖਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਕਾਬਿਲ ਸ਼ੂਟਰ ਵੀ ਸਨ। 2004 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 300 ਮੀਟਰ ਬਿਗ-ਬੋਰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। 2007 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਟੀਮ ਨਾਲ ਖੇਡਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ 300m ਬਿਗ ਬੋਰ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਟੀਮ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਹ 49 ਪ੍ਰਤੀਭਾਗੀਆਂ ਵਿੱਚ 13ਵੇਂ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘Renowned Shot’ ਦਾ ਦਰਜਾ ਵੀ ਮਿਲਿਆ। ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰ ਦਾ ਰਾਈਫਲ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ ਕ੍ਰਿਕਟ

ਨਾਨਾ ਦਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਨਾਲ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਲਗਾਅ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਫ਼-ਸਪਿਨ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਾਰਨ ਉਹ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਦੀ ਕੋਚਿੰਗ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਪਾਰਕ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮੈਚਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਸੰਦੀਦਾ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਸੀ—ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ।

ਨਾਨਾ ਨੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ ਜਲਦੀ ਆਊਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਨੂੰ ਵੀ ਮਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਖੇਡ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਜਜ਼ਬਾ ਸੀ।

ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰ, ਕਈ ਰੰਗ

ਨਾਨਾ ਪਾਟੇਕਰ ਨੇ ਪਰਦੇ ’ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਵੀ ਸੀ, ਦਰਦ ਵੀ, ਬੇਬਾਕੀ ਵੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਵੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਡਾਇਲਾਗ ਡਿਲੀਵਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ।

ਇਸੇ ਲਈ ਨਾਨਾ ਪਾਟੇਕਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਉਸ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਯਾਦ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਪਰਦੇ ’ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਰਦੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਪਣੀ ਸਾਦਗੀ ਨਾਲ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਛੂਹੇ।