ਪੰਜਾਬੀ ਸੁਖ਼ਨ ਦਾ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ: ਸੱਯਦ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਕਵੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੱਯਦ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਹੈ। ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਿਮ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਗਏ ਬੇਮਿਸਾਲ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ “ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿੱਸਾ “ਹੀਰ-ਰਾਂਝਾ” ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਮੋਦਰ, ਅਹਿਮਦ ਗੁੱਜਰ ਅਤੇ ਮੁਕਬਲ ਵਰਗੇ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ, ਪਰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜਿਸ ਸਾਹਿਤਕ ਸ਼ਾਨ, ਭਾਸ਼ਾਈ ਬਾਰੀਕੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਇਸ ਪ੍ਰੇਮ-ਗਾਥਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੇ ਹੀਰ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ‘ਹੀਰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ’ ਵਜੋਂ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 

ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ

ਸੱਯਦ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ (ਲਗਭਗ 1722 ਈ.) ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ (ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਜੰਡਿਆਲਾ ਸ਼ੇਰ ਖ਼ਾਨ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ) ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਇੱਜ਼ਤਦਾਰ ਸੱਯਦ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸੱਯਦ ਗੁਲਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਕਮਾਲ ਬਾਨੋ ਸੀ, ਪਰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ।

ਪਿੰਡ ਦੇ ਮਦਰੱਸੇ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਉਚੇਰੀ ਧਾਰਮਿਕ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਸੂਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਕਸੂਰ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਿਦਵਾਨ ਮੌਲਵੀ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਕਸੂਰੀ ਕੋਲੋਂ ‘ਦਰਸ-ਏ-ਨਿਜ਼ਾਮੀ’ (ਇਸਲਾਮੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ) ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਬਾਬਾ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਵੀ ਇਸੇ ਮਦਰੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਮ-ਮਕਤਬ (ਸਹਿ-ਵਿਦਿਆਰਥੀ) ਰਹੇ ਸਨ। ਕਸੂਰ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ, ਉਹ ਪਾਕਪਟਨ ਸਥਿਤ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਗੰਜ-ਏ-ਸ਼ਕਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

ਮਲਕਾ ਹਾਂਸ ਦਾ ਹੁਜਰਾ ਅਤੇ ‘ਹੀਰ’ ਦੀ ਰਚਨਾ

ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਪਾਕਪਟਨ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਮਲਕਾ ਹਾਂਸ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਾਹੀਵਾਲ) ਵਿਖੇ ਆ ਗਏ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਸੀਤ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ‘ਮਸਜਿਦ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਹੁਜਰੇ (ਛੋਟੇ ਕਮਰੇ) ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1766 ਈਸਵੀ (1180 ਹਿਜਰੀ) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਮਰ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ‘ਕਿੱਸਾ ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ।

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਿੱਸੇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪਿੱਛੇ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਦਰਦ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਸਾਹਿਤਕ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਭਾਗਭਰੀ’ ਨਾਮਕ ਔਰਤ ਨਾਲ ਅਧੂਰੀ ਮੁਹੱਬਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸੇ ਨਿੱਜੀ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਹੇਰਵੇ, ਤੜਫ਼ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀਰ-ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਲਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਭਾਵੇਂ ‘ਹੀਰ’ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਮਿਅਰਾਜ ਨਾਮਾ’, ‘ਹਮਦ’, ‘ਸੀਹਰਫ਼ੀ’ ਅਤੇ ‘ਦੋਹੜੇ’ ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰੁਤਬੇ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਰੂਹਾਨੀ ਸੋਚ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ

ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ‘ਹੀਰ’ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਜਿਊਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਇਸ ਕਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਭੂਗੋਲਿਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

• ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਤ ਝਾਕੀ: ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ, ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ, ਦਾਜ-ਦਹੇਜ, ਖਾਣ-ਪੀਣ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚੂਰੀ, ਖੀਰ, ਮੱਝਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ), ਪਹਿਰਾਵੇ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਨੂੰ ਬੈਂਤ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਪਰੋਈਆਂ ਹੈ।
• ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚਿੱਤਰਣ: 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਪਤਨ ਅਤੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਕਾਰਨ ਗੰਭੀਰ ਅਰਾਜਕਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਰ ਦੇ ਕਾਜ਼ੀਆਂ, ਹਾਕਮਾਂ ਅਤੇ ਚੌਧਰੀਆਂ ਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਦੋਗਲੇ ਕਿਰਦਾਰ ‘ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਵਿਅੰਗ ਕੀਤਾ।
• ਬੈਂਤ ਛੰਦ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ: ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ‘ਕਿੱਸੇ’ ਲਈ ‘ਬੈਂਤ’ ਛੰਦ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੈਂਤਾਂ ਦੀ ਰਵਾਨੀ, ਅਲੰਕਾਰ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਢੁਕਵੀਂ ਚੋਣ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਮਈ ਲੈਅ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸ਼ਿਅਰ ਲੋਕ-ਮੁਹਾਵਰਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ:

“ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨਾ ਆਦਤਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ, ਭਾਂਵੇਂ ਕੱਟੀਏ ਪੋਰੀਆਂ ਪੋਰੀਆਂ ਵੋ।”

ਜੀਵੰਤ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ

ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕਲਮ ਪਾਤਰ-ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਹੁਨਰ ਵਿੱਚ ਬੇਜੋੜ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਰ ਕਿਰਦਾਰ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਤੋਂ ਉੱਭਰ ਕੇ ਜਿਊਂਦਾ-ਜਾਗਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

• ਧੀਦੋ ਰਾਂਝਾ: ਉਹ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਾਧਕ ਹੈ, ਜੋ ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਐਸ਼ੋ-ਆਰਾਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਬੇਲੇ ਦੀ ਧੂੜ ਛਾਣਨ ਅਤੇ ਜੋਗ ਕਮਾਉਣ ਤੋਂ ਵੀ ਗੁਰੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
• ਹੀਰ: ਇੱਕ ਨਿਡਰ, ਸਵੈ-ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਬੇਬਾਕ ਮੁਟਿਆਰ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਦਬਾਅ ਜਾਂ ਕਾਜ਼ੀ ਦੇ ਜ਼ੋਰ-ਜਬਰ ਅੱਗੇ ਕਦੇ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਝੁਕਾਉਂਦੀ।
• ਕੈਦੋ ਲੰਙਾ: ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਈਰਖਾ, ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਚੁਗ਼ਲਖ਼ੋਰੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
• ਸਹਿਤੀ ਅਤੇ ਜੋਗੀ (ਰਾਂਝੇ) ਦਾ ਸੰਵਾਦ: ਇਸ ਕਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਹਿਤੀ ਅਤੇ ਜੋਗੀ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਤਕਰਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਮੁਹਾਵਰੇਦਾਰ ਅੰਦਾਜ਼, ਹਾਜ਼ਰ-ਜੁਆਬੀ ਅਤੇ ਨਾਟਕੀ ਨੋਕ-ਝੋਕ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਸਿਖ਼ਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ

ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅੱਜ ਵਾਂਗ ਕੋਈ ਸਾਹਿਤਕ ਅਕਾਦਮੀਆਂ ਜਾਂ ਇਨਾਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇਨਾਮ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਿਆਂ-ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਇੱਕ ਫ਼ਕੀਰ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਵੇਸ਼ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਾਮਦ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਚੁੱਕੀ।

ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਸੁਖ਼ਨ ਦਾ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ” (ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਰਾਜਾ) ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਾਇਆ। ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇੰਨਾ ਡੂੰਘਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਉੱਘੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਐਵਾਰਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਦਬੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਸੱਯਦ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ 1798 ਈਸਵੀ ਦੇ ਕਰੀਬ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਏ। ਨਾਲ ਹੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਬਰ ਜੰਡਿਆਲਾ ਸ਼ੇਰ ਖ਼ਾਨ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰੇਮੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ 1947 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਨ-ਖ਼ਰਾਬਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਵਿੱਤਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦਰਦ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ ਸੀ: 

“ਅੱਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਕਿਤੋਂ ਕਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬੋਲ
ਤੇ ਅੱਜ  ਕਿਤਾਬੇ-ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਕੋਈ ਅਗਲਾ ਵਰਕਾ ਫੋਲ।”

ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕਲਮ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਗੌਰਵ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀਰ ਰਹਿੰਦੀ ਦੁਨੀਆ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਰੂਹ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ।