ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਮੀਰ ਲੋਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕ-ਪਰੰਪਰਾ ‘ਸਾਂਝੀ ਮਾਤਾ’ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੈ। ਅੱਸੂ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਨਰਾਤਿਆਂ (Navratri) ਦੌਰਾਨ ਮਨਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਰੀਤ ਪੇਂਡੂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਸੂਝ, ਡੂੰਘੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਧੀਆਂ ਦੇ ਚਾਵਾਂ-ਉਮੰਗਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਸਾਂਝੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਘਰ ਦੀ ਸੁੱਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ, ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਹਰਿਆਵਲ ਦੀ ਦੇਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਿਛੋਕੜ
ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਂਝੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਲੋਕ-ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਦੇਵੀ (Mother Goddess) ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਸਾਂਝੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕਈ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਪਾਰਵਤੀ ਜਾਂ ਉਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਸਾਂਝੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸ਼ਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਏਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਹੈ।
Navratri ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਸੰਬੰਧ
ਅੱਸੂ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ਾਰਦੀਯ ਨਰਾਤਿਆਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ, ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ‘ਤੇ ‘ਸਾਂਝੀ ਮਾਤਾ’ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਨਰਾਤੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨੌਵੇਂ ਨਰਾਤੇ ਤੱਕ, ਕੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਸਾਂਝੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਘਿਓ ਦਾ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁੱਖਾਂ ਮੰਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਂਝੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨਚਾਹਿਆ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਨਰਾਤਿਆਂ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਾਮ ਜਾਂ ਦਸਹਿਰੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਕੰਧ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਕੇ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਨਹਿਰ, ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀਕਾਰੀ ਕਲਾ
ਸਾਂਝੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਘਰੇਲੂ ਲੋਕ-ਕਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਨਰਾਤੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਕੁੜੀਆਂ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਬੜੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਘੜ ਕੇ ਸਾਂਝੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਹੱਥ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਹਿਣੇ ਜਿਵੇਂ ਟਿੱਕਾ, ਨੱਥ, ਹਾਰ ਅਤੇ ਚੂੜੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸੁਕਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੁਦਰਤੀ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨਮੋਹਕ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਘਰ ਦੀ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਗੋਹੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਲੇਪ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਬੜੀ ਕਲਾਤਮਕਤਾ ਨਾਲ ਚਿਪਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ, ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ (ਪਹਿਰੇਦਾਰ) ਵੀ ਉੱਕਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਜੌਂ ਬੀਜਣ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰੀਤ
ਸਾਂਝੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਕੱਜੇ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕੂੰਡੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਜੌਂ ਦੇ ਬੀਜ ਬੀਜਣ ਦੀ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰੰਪਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਖੇਤਰੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਰਾਤਿਆਂ ਦੇ ਨੌਂ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹਨਾਂ ਜੌਂਆਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਦਿਨ ਤੱਕ ਜਦੋਂ ਇਹ ਜੌਂ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਹੋ ਕੇ ਲਹਿਰਾਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਅਲੋਪ
ਸਾਂਝੀ ਮਾਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਏਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਸਿਖਾਉਣ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਇਕੱਠਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਸੀ ਪ੍ਰੇਮ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਰੀਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਦਲਦੇ ਸਮੇਂ, ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਪੱਕੇ ਮਕਾਨਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ‘ਸਾਂਝੀ’ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਹੁਣ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਮੀਰ ਲੋਕ-ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਸਾਡੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਹੋਂਦ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
Leave a Comment