ਪੰਜਾਬ ਪੇਪਰਜ਼ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ – ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ – ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਵੇਰ ਤੋਂ 1 ਨਵੰਬਰ, 1966 ਦੀ ਰਾਤ ਤੱਕ

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇਤਿਹਾਸ ਬੀਤੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਢਾਂਚਾ ਹੈ ਜਿਸ ‘ਤੇ ਅੱਜ ਇਸਦੀ ਹੋਂਦ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੀ ਸੰਕਟਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ – ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀ, ਜ਼ਮੀਨ, ਪਛਾਣ ਜਾਂ ਹੋਂਦ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਣ – ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਏ ਗਏ ਫੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕਿ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਕੀ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ 1966, 1947 ਜਾਂ 1849 ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਰਹਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਸੀ।

I. ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ

‘ਪੰਜਾਬ’ ਨਾਮ – ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ‘ਪੰਜਾਬ’ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਖਾਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ – ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ: ‘ਪੰਜ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪੰਜ, ਅਤੇ ‘ਆਬ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪਾਣੀ। ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ – ਜੇਹਲਮ, ਚਨਾਬ, ਰਾਵੀ, ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ – ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਭੂਗੋਲ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਬਲਕਿ ਇਸਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵੀ ਰੱਖੀ। ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 3300 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋਈ, ਨੇ ਹੜੱਪਾ, ਮੋਹੇਨਜੋ-ਦਾਰੋ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਏ। ਇਸ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ, ਜੋ ਮੇਸੋਪੋਟੇਮੀਆ ਅਤੇ ਮਿਸਰ ਦੀਆਂ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦਰਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਬਸਤੀਆਂ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵੀ ਸਨ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਕੁਸ਼ ਦੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਪਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸਿੰਜਿਆ ਇਹ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਜਾਊ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਵੀ ਬਣਾਇਆ। ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਵਪਾਰੀ, ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਤਿਆਂ ‘ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।

II. ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮੱਧਯੁਗੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਮਲਾਵਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾਇਆ। ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਪ੍ਰਵਾਸ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਖਾਮੇਨੀਡ ਸਾਮਰਾਜ, ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ ਦੀਆਂ ਪੂਰਬੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ, ਕੁਸ਼ਾਣ, ਹੁਨ, ਗਜ਼ਨਵੀ ਅਤੇ ਘੁਰੀਦ – ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਛਾਪ ਛੱਡੀ। ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਟਕਰਾਈਆਂ ਸਗੋਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲ ਗਈਆਂ। ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਮਿਸ਼ਰਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ – ਇਹ ਇੱਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦਾ ਵਿਆਕਰਨ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹੈ।

712 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਕਾਸਿਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿੰਧ ਉੱਤੇ ਅਰਬਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੇ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਇਸਲਾਮੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਪਰਕ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। 1206 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਅਧਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਲਾਹੌਰ, ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਫਾਰਸੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਜਨਮ ਇਸ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।

III. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ 1469 ਵਿੱਚ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਡੂੰਘੀ ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦੇ ਦੌਰ ਦੌਰਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ। “ਬਾਬਰਵਾਣੀ” – ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਜੋ 1526 ਵਿੱਚ ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ – ਉਸ ਯੁੱਗ ਦੀ ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਵਾਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਸਗੋਂ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕਤਾ, ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਇਮਾਨਦਾਰ ਕਮਾਈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।

ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ, ਦਸ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੀਂਹ ‘ਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 1604 ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ 1675 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਦਿੱਤਾ – ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ-ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਉਦਾਹਰਣ। ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ 1699 ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ।

IV. ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਆਗਮਨ

ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਉਭਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਇਕਲੌਤਾ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ ਸੀ, 1799 ਤੱਕ। ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ, ਸਾਮਰਾਜ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਖੈਬਰ ਦੱਰੇ ਤੱਕ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਇੱਕ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਸੀ – ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਫਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ੁਦੀਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਮਰਾਜ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀ।

1839 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਦੋ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 1849 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਦੌਰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ।

V. ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੰਜਾਬ: ਸਿੰਚਾਈ, ਫੌਜ, ਅਤੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ

ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਸ਼ਾਸਿਤ ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਸੂਬਾ ਸੀ। ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ “ਨਹਿਰੀ ਕਲੋਨੀਆਂ” – ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨਾਮਾ ਜਿਸਨੇ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਜਾਊ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ – ਨੇ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਵਸਣ ਲਈ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਹਿਰੀ ਸਿਸਟਮ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਿੰਚਾਈ ਨੈੱਟਵਰਕ ਸੀ।

13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1919 ਦਾ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਕਤਲੇਆਮ – ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ-ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਨਿਹੱਥੀ ਭੀੜ ‘ਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ – ਨੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਰਣਾਇਕ ਮੋੜ ਲਿਆ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਮਲਾ ਸੀ, ਫਿਰਕੂ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ।

VI. ਵੰਡ: ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਿਵਾਦ

14-15 ਅਗਸਤ, 1947 ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲੀ। ਪੰਜਾਬ ਲਈ, ਇਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਤਬਾਹੀ ਦੋਵੇਂ ਲੈ ਕੇ ਆਈ। ਰੈੱਡਕਲਿਫ ਲਾਈਨ – ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਕੀਲ ਦੁਆਰਾ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਕਦੇ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਦੌਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ – ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਲਾਈਨ ਦੇ ਨਾਲ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਪਿੰਡਾਂ, ਨਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹੈੱਡਵਰਕਸ, ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨਾਂ, ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਪੈਟਰਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ ਹਿੰਸਾ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਲਗਭਗ 10 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਬੇਘਰ ਹੋ ਗਏ – ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਪਰਵਾਸ।

ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਸਾਉਣ, ਜ਼ਮੀਨੀ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੈ। ਭਾਖੜਾ-ਨੰਗਲ ਡੈਮ, ਨਹਿਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਬਹਾਲੀ, ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਉਸਾਰੀ – ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਵੰਡ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਸਦਮੇ ਹੇਠ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।

VII. ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਮੰਗ

1956 ਦੇ ਰਾਜ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਕਸ਼ੇ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾਈ ਲੀਹਾਂ ‘ਤੇ ਮੁੜ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਗੁਜਰਾਤ, ਕਰਨਾਟਕ ਅਤੇ ਕੇਰਲਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਲਈ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਗਿਣਤੀਆਂ-ਮਿਣਤੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰਕੂ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਜਿਹੇ ਪੁਨਰਗਠਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਮੋਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ। ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਸਲੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਵੀ ਅਸਲੀ ਸਨ।

ਪਰ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਪੁਨਰਗਠਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਕੇ, ਅਕਾਲੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਨੂੰ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰ ਦਿੱਤਾ। 1961 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ, ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ – ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਦੇ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਿਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਉਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਇੱਕ ਅਕਾਲੀ ਨੇਤਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਤਮ ਰਣਨੀਤਕ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਭਾਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਮਿਲੇ ਹੁੰਦੇ, ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੱਕ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ’ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ – ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਗਲਿਆਰਿਆਂ, ਜਾਂ ਸੰਸਦੀ ਸੀਟਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਵੇ – ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਝੰਡਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ।

1 ਨਵੰਬਰ, 1966 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਪੰਜਾਬ ਪੁਨਰਗਠਨ ਐਕਟ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ: ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਾ ਹਰਿਆਣਾ ਬਣ ਗਿਆ; ਪਹਾੜੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ; ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਬਚਿਆ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਬਣ ਗਿਆ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। ਪੰਜਾਬ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ 99 ਮੈਂਬਰ ਭੇਜਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ 13 ਮੈਂਬਰ ਭੇਜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜ, ਜੋ ਕਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਗਲਿਆਰਿਆਂ, ਪਹਾੜੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ, ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

1 ਨਵੰਬਰ, 1966 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ – ਅਤੇ ਇਹ ਭਾਗ II ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।