ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਆਖਰੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਭਰੀ ਦਾਸਤਾਨ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦਰਦਨਾਕ ਅਤੇ ਭਾਵੁਕ ਅਧਿਆਇ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮਾਤਭੂਮੀ, ਉਸਦੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਰਸੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਸਤੰਬਰ 1838 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ 1839 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਹੀ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ।

ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਲਈ ਬਹੁਤ ਖਤਰਨਾਕ ਰਹੇ। ਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ, ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ, ਮਹਾਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰੇ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 16 ਸਤੰਬਰ 1843 ਨੂੰ ਮਹਿਜ਼ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਪਤਨ

ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹੁਣ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਪਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਦੋ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗਾਂ (1845-46 ਅਤੇ 1848-49) ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।

ਇਸ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਚੁਨਾਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਲੇਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਸੂਝਬੂਝ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਡਰਦੀ ਰਹੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਨਾ ਕਰ ਦੇਵੇ।

ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਜਲਾਵਤਨੀ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਦਾ ਸੰਕਟ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਈਸਾਈ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਢਾਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪਰ ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਉਹ ਵੱਡੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਅਤੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤੜਪ ਜਾਗ ਪਈ।

ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਭਾਰਤ ਆਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼, ਜੋ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਰਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਸੁਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ।

ਮਾਂ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮਹਾਰਾਣੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮਾਂ-ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਅੱਡ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੈਦ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਦੇ ਇਸ ਸਦਮੇ ਕਾਰਨ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕੋਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਚੱਲ ਵਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਖਰੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧ ਕੋਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਅਖੀਰ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਮਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮੁੜਨਾ ਪਿਆ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ!

ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅਹਿਦਨਾਮੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਲਗ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਵਾਪਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਫਰਾਂਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮਦਦ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਫਰਾਂਸ ਨੇ ਕੋਈ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾ ਦਿੱਤਾ।

ਹਾਰ ਨਾ ਮੰਨਦਿਆਂ, ਉਹ ਰੂਸ ਗਏ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਠੀਆਂ ਛਪਵਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਕੂਟਨੀਤਕ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਨਾ ਦਿੱਤਾ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ

ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਲਈ ਲੜਦਾ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ। 22 ਅਕਤੂਬਰ 1893 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਗਰੈਂਡ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ, ਇਕੱਲੇਪਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਸਾਹ ਲਏ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦਲੇਰ ਰਾਜਾ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਹੀਰੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਿਰਸੇ (ਕੋਹਿਨੂਰ) ਸਮੇਤ ਖੋਹ ਲਿਆ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਉਜਾੜਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅੱਜ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣਾ ਕਿੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।