ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਹਾਣੀ: ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਦਿਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ

ਪੰਜਾਬ ਗੁਰੂਆਂ, ਪੀਰਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਾਜ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਮੀਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਸਵਾਦਿਸ਼ਟ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪਹਿਰਾਵੇ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਪਛਾਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਹਿਮ ਪੱਖ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਅਕਸਰ ਸੁਰਖੀਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੈ – ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਆਪਸੀ ਸਾਂਝ। ਇਹ ਸਾਂਝ ਕੋਈ ਅੱਜ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਓਨੀ ਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ। 

ਨਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਅਤੇ ਕੁਲਵਿੰਦਰ: ਆਪਸੀ ਸਾਂਝ ਦੀ ਜਿਉਂਦੀ ਮਿਸਾਲ

ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦੀ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਪਸ਼ੂ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਪਾਲ (ਹਿੰਦੂ) ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਮਿੱਤਰ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕ ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਸਿੱਖ) ਹਨ। ਅੱਜ ਵੀ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚਾਹ-ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦਿਨ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਉਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ।

ਬਚਪਨ ਦਾ ਸੁਖਾਵਾਂ ਮਾਹੌਲ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਤਿਕਾਰ

ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਧਰਮ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਲਦੇ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸਜਿਦਾਂ, ਡੇਰੇ, ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸਭ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਵੱਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਂਝੇ ਸੰਬੰਧ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹਨ।

ਵਪਾਰ, ਕਿਸਾਨੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦਾ ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਆਪਸੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਪੱਕੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਨਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੂਜੇ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਕਿਸਾਨੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਲਈ ਸੰਦਾਂ ਜਾਂ ਟਰੈਕਟਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਡੇਰੀ ਫਾਰਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਜਾਤ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਘਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਰਥਿਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਵਿੱਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਨਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਾਰਾ ਬਿਜ਼ਨਸ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ‘ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਦੀ ਕਣਕ ਵਧੀਆ ਹੋਵੇਗੀ ਤਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਵਧੀਆ ਚੱਲੇਗਾ।

ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼

ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਹ ਅਟੁੱਟ ਨਿਯਮ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਮੁਸੀਬਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਜਾਤ ਜਾਂ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਸਿੱਖ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਵਿਤਕਰਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।

ਇਸ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲੰਗਰ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇੱਕੋ ਪੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ ਲੰਗਰ ਛਕਦੇ ਹਨ। ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ (ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ, ਦੱਖਣ) ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਾਰੇ ਵਰਣਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ) ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਦੇ ਇਨਸਾਨ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ।

ਖਾਟੂ ਸ਼ਿਆਮ ਮੰਦਰ ਦੀ ਮਿਸਾਲ

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਤੜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਖਾਟੂ ਸ਼ਿਆਮ ਮੰਦਰ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੰਦਿਆਂ ਨਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਦੇਖੋ, ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂ ਵੀਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਖਾਟੂ ਸ਼ਿਆਮ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਹਨੂਮਾਨ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਸਥਾ ਨਾਲ ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। 

ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਜਾਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਆਪਸੀ ਪਿਆਰ, ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਨਫ਼ਰਤ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸਫ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਪਿਆਰ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅੱਜ ਵੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਟੁੱਟ ਰਹੇਗਾ।